Кіріспе. Шашыраңқы склероз (ШС) – орталық жүйке жүйесінің демиелинизациямен және нейроқабынумен сипатталатын созылмалы иммундық механизмдер арқылы дамитын қабыну ауруы. Мақсаты. Бұл зерттеу Әзірбайжанның солтүстік өңірлеріндегі ШС таралуын және демографиялық сипаттамаларын зерттеуге, сондай-ақ нысаналы денсаулық сақтау стратегияларын әзірлеу үшін мәліметтер ұсынуға бағытталған. Материалдар мен әдістер. Аймақтық клиникалардан жолданған немесе тікелей өздері жүгінген пациенттер қатысқан проспективті, бір орталықты, тіркеу деректеріне негізделген обсервациялық зерттеу жүргізілді. Зерттеу Әзірбайжан Денсаулық сақтау министрлігінің Неврологиялық орталығында 01.01.2013 жылдан 31.12.2022 жылға дейін жүргізілді. Зерттеуге алғаш рет диагноз қойылған ШС жағдайлары, сондай–ақ республика бойынша неврологтар жолдаған немесе орталыққа өз бетінше жүгінген, бұрыннан бақылауда болған ШС пациенттері енгізілді. Диагностикалық шаралар Денсаулық сақтау министрлігінің «ШС диагностикасы мен емдеудің клиникалық протоколына» сәйкес жүргізілді. 100 000 тұрғынға шаққандағы таралу көрсеткіштері есептеліп, халықаралық және жергілікті демографиялық стандарттар бойынша стандартталды. Статистикалық талдауға Пирсонның χ2 критерийі, Стьюденттің t- критерийі және Манн-Уитнидің U-критерийі енгізілді; статистикалық маңыздылық деңгейі p<0,05 деп белгіленді. Нәтижелер. 2022 жылы Әзірбайжанның солтүстік өңірінде ШС таралуы 100 000 тұрғынға шаққанда 18,25±1,25 құрады (95% СА: 15,80–20,70) және ауылдық аймақтарға қарағанда (13,76±1,31/100 000; 95% СА: 11,20–16,32) қалалық аймақтарда жоғары болды (28,27±2,80/100 000; 95% СА: 22,78–33,75) (p<0,0001). Диагноз қойылған орташа жас 35,39±8,65 жылды (95% СА: 34,23–36,54), аурудың басталу жасы 29,89±8,57 жылды (95% СА: 28,74–31,03), ал диагностикалық кідіріс 5,50±4,24 жылды (95% СА: 4,93–6,07) құрады. Нүктелік таралуды талдауға енгізілген тірі тіркелген пациенттердің ішінде әйелдер 63,4% жағдайды құрады (135/213). Таралу көрсеткіші әйелдер арасында ерлерге қарағанда едәуір жоғары болды (100 000 тұрғынға шаққанда 23,10±1,99 және 13,38±1,51; p<0,001). Қорытынды. Әзірбайжанның солтүстік өңірінде ШС таралуы Еуропаның көптеген өңірлерімен салыстырғанда төмен, бірақ көршілес елдердің көрсеткіштерімен шамалас. Алынған нәтижелер ауылдық аймақтарда диагностиканы жақсарту қажеттілігін көрсетеді және экологиялық және басқа да қауіп факторларын зерттеу үшін бастапқы негіз қалыптастырады.

Кіріспе. Созылмалы аурулар кезінде аутологиялық сүйек кемігінен алынатын жасушалық өнімнің сапасы жасуша көзімен ғана емес, өсіру жағдайларымен, фенотиптік құрамымен және дақылдың морфологиялық жетілуімен де анықталады. Мақсаты. Созылмалы аурулары бар пациенттерде сүйек кемігінен алынған аутологиялық композиттік жасушалық өнімді алу және зертханалық сипаттау мүмкіндігін бағалау. Материалдар мен әдістер. Зерттеу «Ұлттық ғылыми медициналық орталық» АҚ базасында зертханалық–трансляциялық жүргізілді. Өндірістік когортаға кардиологиялық, аутоиммундық, метаболикалық және гепатобилиарлық аурулары бар 132 пациент енгізілді. Сүйек кемігі аспираты өңделіп, композиттік жасушалық фракция алынды. Стандартты жағдайдағы және L–глутамин қосылған дақылдар, автоматты жасуша санау, фенотиптеу, жарық және электрондық микроскопия бағаланды. Нәтижелер. L–глутамин қосылған дақылдарда соңғы жасуша концентрациясы жоғары болды: медиана 4,01×106 жасуша/мл, ал L–глутаминсіз дақылдарда 2,30×106 жасуша/мл (p=0.036). Өсу еселігінің медианасы тиісінше 37,9 және 10,8 болды (p=0.095). Фенотиптеу MSC–ассоциацияланған, гемопоэтикалық/прогениторлық және иммунореттеуші популяциялары бар гетерогенді өнімді көрсетті. Ең қолайлы морфологиялық белгілер дақылдың 21–23 тәулігінде байқалды. Қорытынды. Оңтайландырылған өсіру жасушалық шығымды арттырып, композиттік сүйек кемігі өнімінің морфологиялық жетілуімен қатар жүрді. Бұл деректер клиникалық қолдану алдында сапа және қауіпсіздік критерийлерін әрі қарай стандарттау қажеттігін көрсетеді.

Кіріспе. Инсульт өлім мен мүгедектіктің жетекші себептерінің бірі болып қала береді, ал оның жаһандық ауыртпалығы артып келеді. Транзиторлық ишемиялық шабуыл (ТИШ) жедел медициналық көмекті қажет етсе де, жиі еленбей қалады. Қазақстан халқының инсульт туралы білімі, симптомдар пайда болғандағы әрекет ниеті және медициналық көмекке қолжетімділігі жөніндегі деректер шектеулі. Мақсаты. Халықтың инсульт туралы хабардарлық деңгейін және оның әлеуметтік- демографиялық ерекшеліктерін бағалау, білім деңгейінің дұрыс әрекет ету ниетімен байланысын анықтау, инсульт кезіндегі көмек көрсету жолындағы кедергілерді сипаттау және денсаулық сақтау жүйесін жетілдіру бағыттарын айқындау. Материалдар мен әдістер. 2026 жылдың ақпан–сәуір айларында StrokeTimeBrain v1.4 платформасы арқылы екі тәуелсіз онлайн зерттеу жүргізілді. А модуліне 18 жастан асқан тұрғындар (n=383), В модуліне соңғы 24 айда инсульт немесе ТИШ күдігімен медициналық көмек алған пациенттер мен күтім жасаушылар (n=397) қатысты. Негізгі көрсеткіштерге білімнің жиынтық балы (0–15), үш клиникалық жағдайға жауаптар және көмек алу тәжірибесін бағалайтын төрт тармақты шкала кірді. Талдауда χ2 критерийі, параметрлік емес тесттер және жас, жыныс, білім деңгейі, тұрғылықты жері мен өңірге түзетілген логистикалық және Пуассон регрессиясы қолданылды. Нәтижелер. Білім деңгейі орташа болды (орташа балл 6,5/15). Респонденттердің тек 20,4%-ы тромболизистің ≤4,5 сағаттық терапиялық терезесін білді, ал реперфузиялық ем туралы хабардарлық төмен болды. Дегенмен, 94,5%-ы жедел жәрдем нөмірін дұрыс атады. Білім деңгейі жас ұлғайған сайын артты, ал ең жас респонденттер ең аз хабардар топта байқалды. «Жедел жәрдем шақыру» жауабының үлесі сөйлеу бұзылысы жағдайында 83,6%-дан ТИШ симптомдары кезінде 60,8%-ға дейін төмендеді (p<0,001). Дұрыс әрекет ету ниеті жалпы білім деңгейінен гөрі қалалық жерде тұрумен байланысты болды (aOR 3,22). Телемедициналық қызметін пайдалануға дайындық жоғары болды (78,1%). Медициналық көмек алғандар арасында қанағаттану деңгейі жоғары (7,9/10), ал негізгі мәселе нейровизуализацияның кешігуі болып саналды (42,1%). Қорытынды. Қазақстанда инсульт туралы хабардарлық деңгейі орташа және өңірлер мен халық топтары арасында біркелкі емес. Білім беру бағдарламаларында ТИШ пен жедел әрекет етудің маңызын күшейту, сондай-ақ жедел жәрдем, нейровизуализация және телемедициналық қызметтерін, әсіресе әлсіз өңірлерде, дамыту қажет.

Түйіндеме Кіріспе. Псориаз метаболикалық синдроммен (МС), абдоминалдық семіздікпен, инсулинге төзімділікпен және атерогенді дислипидемиямен байланысты жүйелік иммундық-қабыну ауруы ретінде қарастырылады. Қолданыстағы МС критерийлері қалыптасқан бұзылыстарды анықтайды, ал тәжірибеде псориаз және дене салмағы жоғары пациенттерде қауіп деңгейін ерте стратификациялау маңызды. Мақсаты. Псориазбен ауыратын пациенттерде семіздікпен байланысты метаболикалық қауіп деңгейін стратификациялау үшін клиникалық-зертханалық көрсеткіштердің ақпараттылығын бағалау. Материалдар мен әдістер. Алматы қаласының тері-венерологиялық диспансерінде бақыланған, псориазы расталған және дене салмағының индексі (ДСИ) > 28 кг/м² болатын 150 ересек пациенттің қатысуымен бір орталықты бақылау зерттеуі жүргізілді. Жынысы, жасы, PASI индексі, артериялық қысым (АҚ), бел айналымы, жалпы холестерин, триглицеридтер (ТГ), төмен тығыздықты липопротеидтер (ТТЛП), жоғары тығыздықты липопротеидтер (ЖТЛП), ашқарындағы глюкоза және гликозирленген гениоглобин (HbA1c) бағаланды. Аналитикалық бөлімде семіздік ДСИ ≥ 30 кг/м² ретінде қарастырылды; ROC-талдаудың есептік құрылымы бойынша 75 пациентте ДСИ 28,0–29,9 кг/м², 75 пациентте ДСИ ≥ 30 кг/м² болды. Көрсеткіштер ROCталдау арқылы таңдалып, шектік мәндері Юден индексі бойынша анықталды. Интегральді скринингтік индекс (ИСИ) эмпирикалық ықтималдықтардың орташа арифметикалық мәні ретінде есептелді. Нәтижелер. Жеті көрсеткіш статистикалық маңызды дискриминациялық қабілет көрсетті: бел айналымы (ROC қисығының астындағы аймақ = 0,975; p < 0,001), HbA1c және ТГ (ROC қисығының астындағы аймақ = 0,684), ашқарындағы глюкоза (ROC қисығының астындағы аймақ = 0,650), жас (ROC қисығының астындағы аймақ = 0,643), ЖТЛП (ROC қисығының астындағы аймақ = 0,628) және ТТЛП (ROC қисығының астындағы аймақ = 0,607). PASI индексі, АҚ, жалпы холестерин және жыныс бұл таңдамада статистикалық маңызды байланыс көрсеткен жоқ. Жеті көрсеткіш негізінде ИСИ ұсынылды: <0,4 – төмен қауіп, 0,4–0,6 – аралық қауіп, >0,6 – жоғары қауіп. Қорытынды. Ұсынылған скринингтік индекс МС диагнозын алмастырмайды, бірақ псориазы бар және ДСИ > 28 кг/м² пациенттерді тереңдетілген эндокринологиялық тексеруге іріктеу үшін алдын ала құрал ретінде қолданылуы мүмкін. Индексті клиникалық тәжірибеге енгізу үшін қосымша валидациялық зерттеулер қажет.

Кіріспе. Қышқыл-сілтілік жағдайдың бұзылыстары қарқынды терапия бөлімшелерінде жиі кездесетін, жедел және дәл түзетуді талап ететін критикалық жағдайлар болып табылады. Бұл зерттеу ятерогендік қателерді азайту мақсатында клиникалық шешім қабылдауды қолдайтын қолжетімді жүйе ретінде үлкен тілдік модельдердің әлеуетін қарастырады. Мақсаты. ChatGPT негізіндегі жасанды интеллект пен қарқынды терапия дәрігерлері ұсынған осы бұзылыстардың диагностикасының дәлдігін және терапиялық ұсынымдардың негізділігін салыстыру. Материалдар мен әдістер. Зерттеу дизайны: ретроспективті, бір орталықты, салыстырмалы зерттеу. Талдауға 2024–2025 жылдар аралығында қарқынды терапия бөлімшесінде ем қабылдаған пациенттердің 302 клиникалық-зертханалық жағдайы енгізілді. Prompt engineering әдістерін қолдану арқылы «ReanimatorKZ» деп аталатын ChatGPT-тің бейімделген моделі әзірленді. Қышқыл-сілтілік тепе-теңдік бұзылыстары бойынша ChatGPT пен қарқынды терапия дәрігерлерінің қорытындыларына салыстырмалы сараптамалық бағалау жүргізілді. Статистикалық талдау StatTech v.4.12.7 және SPSS Statistics 27.0.1 бағдарламаларының көмегімен орындалды. Нәтижелері. Дәрігерлер тобында диагностикалық дәлдік 71,2% толық дұрыс, 24,8% ішінара дұрыс және 4,0% қате қорытындыларды құрады. ChatGPT толық қате диагностикалық қорытындылардың төмен үлесін көрсетті (2,0%), ал толық дұрыс диагноздардың үлесі 64,9% болды. Дәрігерлердің емдік стратегиялары жағдайлардың 60,9%-ында толық дұрыс деп бағаланса, ChatGPT ұсынымдары 89,7% жағдайда толық дұрыс болды және толық қате ұсынымдар анықталған жоқ. Статистикалық тұрғыдан маңызды айырмашылықтар жұпталған тесттер арқылы расталды (p < 0,05). Қорытынды. ChatGPT-тің бейімделген нұсқасы қышқыл-сілтілік тепе-теңдік бұзылыстарын анықтауда қарқынды терапия дәрігерлерімен салыстырмалы жоғары диагностикалық дәлдік көрсетті, сондай-ақ осы бұзылыстарға қатысты емдік ұсынымдарды қалыптастыруда жоғарырақ дәлдікке ие болды. Зерттеу нәтижелері кеңінен қолжетімді жасанды интеллект модельдеріне негізделген тиімді және оңай масштабталатын клиникалық шешім қабылдауды қолдау жүйелерін әзірлеу әлеуетін растайды. Алайда мұндай жүйелерді күнделікті клиникалық тәжірибеге енгізер алдында қосымша проспективті валидация қажет.

Кіріспе. Индукцияланған плюрипотентті дің жасушалары (iPSCs) ауруларды модельдеу және регенеративті медицина үшін үлкен мүмкіндіктер береді, алайда репрограммалау тиімділігі мен қауіпсіздігі Яманака факторларын (OCT4, SOX2, KLF4, c-MYC) жеткізу үшін қолданылатын әдіске байланысты. Лентивирустық векторлар жоғары тиімділікті қамтамасыз етеді, бірақ инсерциялық мутагенез қаупін тудыруы мүмкін, ал интеграцияланбайтын Сендай вирусы жүйелері трансгендердің уақытша экспрессиясын қамтамасыз етеді. Мақсаты. Бұл зерттеудің мақсаты бастапқы адам өкпе фибробластарын доксициклин-индукцияланатын лентивирустық векторлар және интеграцияланбайтын Cендай вирусы жүйесі арқылы репрограммалау негізінде екі кеңінен қолданылатын жеткізу екі стратегиясын салыстыру. Материалдар мен әдістер. Бастапқы адам ұрығының өкпе фибробласттары (жүктіліктің 20–21 аптасы) экспланттық культура әдісі арқылы бөлініп алынды және OKSM факторларын кодтайтын доксициклин-индукцияланатын лентивирустық векторлар немесе Сендай вирусына негізделген жинақ (CytoTune 2.0) көмегімен репрограммаланды. Пайда болған iPSC колониялары кеңейтіліп өсірілді және плюрипотенттілік маркерлеріне (SSEA4, OCT4, TRA-1-60) арналған иммунофлуоресценция және сілтілік фосфатаза (ALP) белсенділігі бойынша сипатталды. Нәтижелер. Екі әдіс те типтік морфологиясы бар iPSC колонияларын қалыптастырды: ықшам құрылым және ядро-цитоплазмалық қатынастың жоғары болуы. Колониялардың пайда болуы лентивирустық және Сендай вирусы арқылы репрограммалау жүйелерінде 15–20-күндері байқалды. Иммунофлуоресценция екі тәсілмен алынған колонияларда SSEA4, OCT4 және TRA-1-60 экспрессиясын растады, сондай-ақ ALP боялуы оң нәтиже көрсетті. Қорытынды. Бастапқы адам ұрығының өкпе фибробластарын интеграцияланатын лентивирустық және интеграцияланбайтын Сендай вирусы жүйелерін қолдану арқылы iPSC-ке қайта программалауға болады. Екі әдіс те тиісті сипаттамалары бар тұрақты iPSC желілерін алуға мүмкіндік береді. Әдісті таңдау тиімділік пен геномдық қауіпсіздік арасындағы қажетті теңгерімге байланысты.

Кіріспе. Кәсіби еңбекке қабілеттілігін жоғалту (КЕҚЖ) жұмыскерлердің аурулары мен жарақаттарының салдарының ауырлығын көрсетеді. Қазақстан үшін бұл мәселе зиянды өндірістік факторлар әсер етуі мүмкін кен өндіру және өңдеу салаларының маңызды рөліне байланысты ерекше өзекті. Мақсаты. Қазақстандағы жұмыскерлердің КЕҚЖ деңгейіне байланысты факторларды талдау: жас, жыныс, мүгедектік себебі, ауру сыныбы және бақылау аймағы. Материалдар мен әдістер. Зерттеуге 2021–2024 жж. аралығында тіркелген 476 КЕҚЖ жағдайы туралы деректер енгізілді. КЕҚЖ пайызы, жас, жыныс, мүгедектік себебі, ауру сыныбы және аймақ талданды. Сипаттамалық статистика, түйіндестік кестелері, Пирсонның хи-квадрат критерийі, Крамер коэффициенті, Краскел-Уоллис критерийі, Холм түзетуі бар Даннның жұптық салыстырулары және сызықтық регрессия қолданылды. Нәтижелер. Ең көп жағдай 50–59 жас тобында тіркелді, алайда КЕҚЖ медиандық деңгейі ең жоғары 40 жасқа дейінгі жұмыскерлерде байқалды. Жас топта жарақаттар, ал үлкен жастағы топтарда пневмокониоздар басым болды. Ауру кластарының құрылымы жас топтары арасында статистикалық тұрғыдан ерекшеленді, байланыс күші орташа болды. Мүгедектік себебі КЕҚЖ деңгейімен байланысты болды: еңбек мертігуі және жалпы аурулар кезінде медиандық мәндер кәсіби аурулармен салыстырғанда жоғары болды, бірақ әсер мөлшері шағын болды. Аймақаралық айырмашылықтар ковариаттар ескерілгеннен кейін де сақталды. Регрессиялық модельде Павлодар облысы және Астана қ. референтті аймақпен салыстырғанда КЕҚЖ-ның күтілетін жоғары мәндерімен байланысты болды. Қорытынды. КЕҚЖ көрсеткіштерін интерпретациялау жас, нозологиялық және аймақтық құрылымды ескеруді қажет етеді. Тәуекелдерді дәлірек бағалау үшін сала, еңбек өтілі, еңбек жағдайлары және тәуекел топтарындағы жұмыскерлер саны туралы деректер қажет.

Кіріспе. Алкогольді эпизодтық ауыр тұтыну алкогольді жалпы тұтыну жиілігінен бөлек қарастырылуы тиіс зиянды мінез-құлық үлгісі болып табылады. Қазақстан бойынша ұлттық деректер ішетін адамдар арасындағы қауіпті тұтыну үлгілерін жеке бағалауға мүмкіндік береді. Мақсаты. Қазақстандағы қазіргі алкоголь тұтынушылар арасында эпизодтық ауыр ішімдік ішуді, қала мен ауыл айырмашылықтарын және мінез-құлықтық әрі метаболикалық қауіп индикаторларының жинақталуын бағалау. Материалдар мен әдістер. 18–69 жастағы ересектер арасында жүргізілген Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының STEPwise ұлттық көлденең зерттеу деректеріне қайталама талдау жасалды. Деректерді тексеруден кейін 6712 жазба қолжетімді болды; 1737 қатысушы соңғы 30 күнде алкоголь тұтынғанын хабарлады. Негізгі талдау 1591 қазіргі алкоголь тұтынушыны қамтыды. Эпизодтық ауыр тұтыну соңғы 30 күн ішінде бір жағдайда алты немесе одан көп стандартты дозаны тұтыну ретінде анықталды. Талдауда хи-квадрат критерийі және көпфакторлы логистикалық регрессия қолданылды. Нәтижелер. Қазіргі алкоголь тұтынушылар арасында эпизодтық ауыр тұтыну 642 қатысушыда анықталды (40,4%). Қалалық ересектер ауыл тұрғындарына қарағанда соңғы 30 күнде алкогольді жиірек тұтынған (31,2% және 17,1%; p<0,001). Ал қазіргі тұтынушылар арасында эпизодтық ауыр ішімдік ішу ауылдық жерде жиірек болды (56,6% және 35,1%; p<0,001). Толық түзетілген модельде ауылда тұру (түзетілген мүмкіндіктер қатынасы 2,42; 95% СА 1,88–3,11), ер жынысы (1,58; 1,25–1,99) және қазіргі уақытта темекі шегу (1,77; 1,41–2,22) нәтижемен тәуелсіз байланысты болды. Үш және одан көп қауіп индикаторы бар адамдарда түзетілген мүмкіндіктер қатынасы 2,93 болды (95% СА 1,94–4,43). Қорытынды. Қазақстанда қала тұрғындары алкогольді жиірек тұтынғанымен, ішетін ауыл тұрғындары арасында эпизодтық ауыр тұтыну ықтималдығы жоғары. Сондықтан алкогольге байланысты алдын алу шараларында жалпы тұтыну мен қауіпті тұтыну үлгілерін бөлек бағалау қажет.

Кіріспе. Зерттеу нысаны ретінде әр түрлі фармакологиялық белсенділікке ие және фармакохимияда кең ауқымды қолдану мүмкіндігі бар аминопропилимидазол туындылары таңдалды. Мақсаты. Жұмыстың мақсаты жаңа аминопропилимидазол туындыларының кейбір биологиялық әсерін зерттеу болды. Бұл зерттеуде біз зертханалық жануарларға жасалған экспериментте жедел уыттылық пен жергілікті анестезияның белсенділігін зерттедік. Материалдар мен әдістер. Қосылыстардың жедел уыттылығын зерттеу сау, жыныстық жетілген, сызықты емес тышқандарда жүргізілді. Инфильтрациялық анестезия кезінде жергілікті жансыздандыру белсенділігін зерттеу теңіз шошқаларының еркектеріне Bulbring және Wajda әдісін қолдану арқылы жүргізілді. Өткізгіштік анестезия кезіндегі жергілікті анестезияның белсенділігін эксперименттік зерттеу үшін «құйрықты тартып алу» әдісі қолданылды. Нәтижелер. Қосылыстар төмен уыттылықты көрсетті, сонымен қатар өткізгіштік және инфильтрациялық анестезия үлгілерінде жергілікті жансыздандыру белсенділігін зерттеу кезінде новокаин көрсеткіштерінен асып түсетін әртүрлі дәрежелі оң әсерді көрсетті. Қорытынды. Алынған нәтижелер жаңа жергілікті анестетиктерді жасау мақсатында созылмалы уыттылықты зерттеуді және оңтайлы емдік дозаларды анықтауды қоса алғанда, кеңейтілген клиникаға дейінгі зерттеулер шеңберінде осы қосылыстарды одан әрі терең зерттеуге негіз бола алады.

Кіріспе. Сол жақ қарынша (СЖҚ) лақтыру фракциясы төмен ишемиялық кардиомиопатия клиникалық ұсынымдарға негізделген дәрілік терапияға қарамастан, функционалдық резервтің шектелуімен сипатталады. Сүйек кемігінен алынған аутологиялық жасушалармен интракоронарлық терапия миокардтың ишемиялық зақымдануы және созылмалы жүрек жеткіліксіздігі бар пациенттерде қосымша регенеративтік стратегия ретінде қарастырылады. Мақсаты. Ишемиялық кардиомиопатиясы және СЖҚ лақтыру фракциясы ≤40% пациенттерде сүйек кемігінен алынған аутологиялық жасушаларды интракоронарлық енгізуден кейінгі техникалық орындалуын, 6 айлық қауіпсіздігін және зерттеушілік функционалдық өзгерістерді бағалау. Материалдар мен әдістер. Бұл бір орталықты пилоттық бақыланатын когорттық зерттеуге ишемиялық кардиомиопатиясы және СЖҚ лақтыру фракциясы ≤40% болатын 20 пациент енгізілді. Он пациентке сүйек кемігінен алынған аутологиялық жасушалармен интракоронарлық терапия және дәрілік терапия жүргізілді, ал 10 пациент тек дәрілік терапия алды. Нәтижелер. Скринингтен өткен 27 пациенттің 20-сы зерттеуге енгізілді, әр топта 10 пациенттен болды. 6 айда СЖҚ лақтыру фракциясының орташа мәні жасушалық терапия когортында 30.2 ± 7.6%-дан 40.4 ± 10.0%-ға өзгерді, ал бақылау тобында 32.2 ± 9.9%-дан 28.5 ± 6.7%-ға өзгерді. NT-proBNP сәйкесінше 686.4 ± 358.6-дан 381.7 ± 168.1 пг/мл-ге және 1134.2 ± 1939.5-тен 1242.6 ± 1737.4 пг/мл-ге өзгерді. 6 минуттық жүру қашықтығы сәйкесінше 96.7 м және 33.2 м-ге артты. NYHA класы жасушалық терапия когортында 2.7 ± 0.5-тен 1.8 ± 0.6-ға төмендеді, ал бақылау тобында өзгеріссіз қалды. Ауыр клиникалық оқиғалар хабарланған жоқ. Қорытынды. Сүйек кемігінен алынған аутологиялық жасушаларды интракоронарлық енгізу техникалық тұрғыдан орындалатын әдіс болды және 6 ай ішінде хабарланған ауыр жағымсыз оқиғалармен байланысты болмады. Жүрек қызметі мен функционалдық көрсеткіштерде қолайлы өзгерістер байқалды, алайда нәтижелер зерттеушілік сипатта қалады және тиімділік туралы түпкілікті тұжырым жасауға негіз болмайды. Толық жасушалық өнім сипаттамасы, пациент деңгейіндегі деректер және қауіпсіздікті қатаң бағалау қамтылған әрі қарайғы рандомизацияланған зерттеулер қажет.

Кіріспе. Қолайлы кәсіби орта – кеңейтілген тәжірибедегі мейіргерлердің тиімділігіне, уәждемесіне және еңбекке қанағаттануына ықпал ететін негізгі факторлардың бірі. Еңбек жағдайларының сапасы олардың дербестігіне және жағымсыз оқиғалар туралы хабарлау дайындығына тікелей әсер етеді, бұл өз кезегінде науқастардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету және медициналық көмектің сапасын Мақсаты. Кеңейтілген тәжірибедегі мейіргерлердің кәсіби клиникалық ортасына қатысты көзқарастарын бағалау және еңбек жағдайлары мен жағымсыз оқиғалар туралы хабарлау дайындығы арасындағы байланысты зерттеу. Материалдар мен әдістер. Алматы қаласының қалалық емханаларында жұмыс істейтін 77 кеңейтілген тәжірибедегі мейіргер арасында сипаттамалық көлденең зерттеу жүргізілді. Деректер Revised Professional Practice Environment (RPPE) және Reporting of Clinical Adverse Events (RoCAES) шкалалары арқылы жиналды. Статистикалық талдау SPSS 29.0 бағдарламасында χ² және Фишердің дәл критерийін қолдану арқылы жүргізілді, маңыздылық деңгейі p < 0,05. Нәтижелер. Респонденттер өздерінің кәсіби ортасын жалпы алғанда оң бағалады. Ең жоғары орташа көрсеткіштер «Клиникалық тәжірибедегі көшбасшылық және кәсіби дербестік» (3,0) және «Ішкі мотивация» (3,0) шкалалары бойынша анықталды, бұл мейіргерлердің жоғары деңгейдегі кәсіби жауапкершілігі мен жұмысқа тартылуын көрсетеді. Төменірек көрсеткіштер «Командалық жұмыс» (2,5) және «Қақтығыстарды басқару» (2,7) шкалаларында байқалды, бұл әртүрлі мамандар арасындағы өзара әрекеттестікте қиындықтардың бар екенін көрсетеді. Мейіргерлердің басым бөлігі жағымсыз оқиғалар туралы хабарлауға оң көзқарас білдірді, әсіресе рәсімдердің айқындығы мен басқарушылық қолдауға қатысты (орташа мәні = 2,9). «Науқастармен клиникалық коммуникация» қосалқы шкаласы мен жағымсыз оқиғаларды хабарлау арасында статистикалық тұрғыдан мәнді байланыс анықталды (p = 0,046), бұл ретте коммуникация деңгейі төмен мейіргерлер жағымсыз оқиғалар туралы жиі хабарлаған. Қорытынды. Қолдаушы кәсіби орта мейіргерлердің уәждемесімен, дербестігімен және көшбасшылық қасиеттерінің жоғары деңгейімен байланысты. Алайда кәсіби орта факторлары мен жағымсыз оқиғаларды хабарлау арасындағы байланыстар шектеулі болып табылады. Негізгі қиындықтар командалық жұмыстың әлсіздігімен, коммуникациялық үдерістердің жеткіліксіздігімен және хабарлаудың ықтимал жағымсыз салдарларына қатысты алаңдаушылықпен байланысты.

Кіріспе. Неоваскулярлы жасқа байланысты макулярлық дегенерация, диабеттік макулярлық ісіну және торқабық венасының окклюзиясына байланысты макулярлық ісіну орталық көрудің тұрақты төмендеуінің негізгі себептерінің бірі болып табылады. Фарисимаб – VEGF–A және Ang–2–ні бір мезгілде тежейтін алғашқы биспецификалық препарат, бұл нақты клиникалық тәжірибеде айқын анатомиялық және функционалдық әсер беруі мүмкін. Мақсаты. Неоваскулярлы жасқа байланысты макулярлық дегенерациясы (нЖБМД), диабеттік макулярлық ісінуі (ДМІ) және торқабық венасының тромбозына байланысты макулярлық ісінуі (ТВТ) бар пациенттерде фарисимабтың (6 мг/0,05 мл) тиімділігі мен қауіпсіздігін бағалау. Материалдар мен әдістер. Зерттеуге бұрын тамырлық эндотелий өсу факторының тежегіштерімен (ТЭӨФТ) интравитреалды ем алмаған 12 пациент қатысты: әр когортада 4 пациенттен (нЖБМД, ДМІ, ОТВТ). Барлық пациентке Фарисимабтың (6 мг) төрт ай қатарынан ай сайын интравитреалды инъекциясы жасалды; ең жоғары түзетілген көру өткірлігі (ЕЖТКӨ) және орталық торқабық қалыңдығы (ОТҚ) бағаланды. Нәтижелер. ОКТ деректері бойынша жүктемелік фазадан кейін барлық топтардағы барлық пациенттерде макулярлық ісінудің айқындылығы төмендеді. Жалпы топта ЕЖТКӨ 0,23 ± 0,22–ден 0,56 ± 0,34–ке дейін артты (p = 0,016). Торқабықтың орталық қалыңдығы 503 ± 129 мкм–ден до 328 ± 76 мкм–ге дейін төмендеді (p = 0,003). Инъекцияларға байланысты асқынулар тіркелмеді. Қорытынды. Жүктемелік фазадан кейін Фарисимаб функционалдық және анатомиялық жақсарудың ерте белгілерін көрсетті және қауіпсіздік профилі қолайлы болды.

Кіріспе. Жедел улану жағдайларында тиімді шұғыл медициналық көмек көрсету интоксикацияның нақты себебін дәл анықтауды талап етеді. Сот–химиялық сараптама шеңберінде қан плазмасы мен зәр сияқты биологиялық нысандардан уытты затты сәйкестендіру ерекше маңызды, ал талдаудың ең маңызды кезеңдерінің бірі – оны зерттелетін матрицалардан бөліп алу. Мақсаты. Биологиялық сұйықтықтардан (қан плазмасы, зәр) прегабалинді бөліп алу әдісін әзірлеу. Материалдар мен әдістер. Прегабалиннің су ерітінділерінен экстракциясын зерттеу үшін концентрациясы 100 мкг/мл болатын стандартты ерітінділерде сұйықты– сұйықтық экстракция әдісі қолданылды. Прегабалинді биологиялық сұйықтықтардан оқшаулаудың оңтайлы әдістемесін әзірлеу мақсатында әртүрлі жағдайларда су ортасынан экстракциялау бойынша бірқатар тәжірибелер жүргізілді. Әртүрлі полярлықтағы еріткіштерді пайдалана отырып, органикалық еріткіштердің қасиеттерінің экстракция тиімділігіне, сондай–ақ ортаның pH мәнінің прегабалиннің бөлініп шығуына әсері бағаланды. Прегабалинді қан плазмасы мен зәрден оқшаулау әдістемесін әзірлеу тәжірибелері концентрациясы 1, 10 және 100 мкг/мл болатын модельдік қоспалар (зәр және қан плазмасы) негізінде жүргізілді. Экстрагент ретінде 1:1 қатынасындағы бутанол–этилацетат қоспасы сыналды. Нәтижелер. Жүргізілген эксперименттердің нәтижесінде прегабалинді бөліп алудың ең жоғары тиімділігі pH = 5,5 жағдайында бутанол–этилацетат (1:1) қоспасын қолдана отырып, су ортасынан үш мәрте экстракциялау кезінде қол жеткізілетіні анықталды. Аталған жағдайлар оңтайлы деп танылып, прегабалинді қан плазмасы мен зәр үлгілерінен оқшаулау үшін қолданылды. Қорытынды. Зерттеу нәтижесінде қан плазмасы мен зәрден прегабалинді жоғары тиімді сұйықтық хроматографиясы және ультракүлгін детекторлау әдісімен сандық анықтауға арналған сұйықты–сұйықтық экстракциясының оңтайлы әдістемесі әзірленді. Әдістеме келесі көрсеткіштер бойынша валидацияланды: бөліп алу дәрежесі зәрден 63,15%, қан плазмасынан 53,40%, сызықтылық (1–100 мкг/мл), салыстырмалы стандартты ауытқу (қан плазмасы үшін 2,98%, зәр үшін 2,06%), анықтау шегі (LOD: қан плазмасы үшін 0,3 мкг/мл, зәр үшін 0,3 мкг/мл) және сандық анықтаудың төменгі шегі (LLOQ: қан плазмасы мен зәр үшін 1 мкг/мл). Прегабалинді биологиялық сұйықтықтардан оқшаулаудың оңтайлы жағдайлары ретінде pH = 5,5 кезінде бутанол– этилацетат (1:1) қоспасымен үш мәрте экстракциялау анықталды.

Кіріспе. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының жіктемесіне сәйкес, Қырым– Конго геморрагиялық қызбасының (ККГҚ) вирусы жоғары өлім–жітімге, лицензияланған вакциналардың және спецификалық вирусқа қарсы терапияның болмауына байланысты жоғары басымдықтағы патогендерге жатады. Қазақстан Республикасында ККГҚ табиғи ошақтары Қызылорда, Жамбыл және Түркістан облыстарында орналасқан, мұнда жыл сайын ауру жағдайлары тіркеледі. Мақсаты. 2025 жылы Түркістан облысы аумағында Hyalomma asiaticum кенелерінде анықталған ҚКГҚ вирусы РНҚ изоляттарының генетикалық сипаттамасын жүргізу және олардың филогенетикалық орнын анықтау. Материалдар мен әдістер. ҚКГҚ вирусы РНҚ–сының төрт үлгісіне секвенирлеу жүргізіліп, кейін нуклеотидтік тізбектерге GenBank дерекқоры және филогенетикалық талдау әдістері қолданылды. Нәтижелер. Зерттелген төрт үлгінің үшеуінде амплификация байқалды. ҚКГҚ вирусының геномының S және L фрагменттерінің филогенетикалық талдауы Түркістан облысында анықталған барлық изоляттардың Asia 2 генотипіне жататынын көрсетті. S– фрагментті талдау Қазақстан мен Тәжікстанда айналымда жүрген штаммдармен жоғары нуклеотидтік гомологияны (97,9%–ға дейін) анықтады. L–фрагменттің филогенетикалық ағашы изоляттардың бірінің Қазақстандық штаммдармен кластерленуін көрсетті, бұл ретте ең жоғары сәйкестік (98,2%–ға дейін) Тәжікстан штаммымен байқалды. Жұптық салыстырмалы талдау №20 және №21 изоляттары арасында 100% сәйкестікті көрсетті, ал №22 изолят үлкен дивергенциямен (2,6%–ға дейін) және басқа үлгілерден салыстырмалы генетикалық алшақтығымен сипатталды. Зерттелген изоляттар кластеры жоғары статистикалық қолдауға ие болды (95–98%). Қорытынды. Алынған нәтижелер зерттелген изоляттардың ҚКГҚ вирусының Asia 2 ортаазиялық желісіне жататынын растайды және осы генотиптің Түркістан облысының табиғи ошағында айналымда екенін көрсетеді. Зерттелген үлгілер арасында вирустың басқа генотиптерінің болу белгілері анықталған жоқ. Алынған деректер Орталық Азия өңірінде Asia 2 генотипінің басым екендігі туралы бұрын жарияланған нәтижелермен сәйкес келеді. Жүргізілген зерттеу вирустың филогенетикалық тиесілігін нақтылау және оның табиғи ошақтардағы генетикалық әртүрлілігін мониторингтеу үшін молекулалық– генетикалық әдістер мен секвенирлеудің маңыздылығын көрсетеді.

Кіріспе. Фармацевтикада биологиялық белсенді заттардың көзі ретінде дәрілік өсімдіктерге басымдық берілуде. DataHorizon Research болжамы бойынша, фитопрепараттардың әлемдік нарығы 2022 жылғы 192,6 млрд доллардан 2032 жылға қарай 357,1 млрд долларға дейін өседі (жылдық өсім 6,5%). Осы зерттеу аясында Polygonum туысының үш түрі (P. acerosum, P. argyrocoleon, P. aviculare) мен Achillea туысының екі түрінің (A. salicifolia, A. setacea) фармацевтикалық–технологиялық параметрлері мен сандық көрсеткіштері зерттелді. Мақсаты. Осы зерттеудің мақсаты ‒ биологиялық белсенді заттарды экстракциялау және фитопрепараттарды әзірлеу үшін Polygonum және Achillea туыстарына жататын дәрілік өсімдік шикізатының физикалық–химиялық көрсеткіштерін бағалау негізінде олардың фармацевтикалық–технологиялық параметрлерін анықтау. Материалдар мен әдістер. Фармацевтикалық–технологиялық параметрлерді анықтау бойынша салыстырмалы зерттеу жүргізілді. Шикізат 2024 жылғы маусым– тамызда Шығыс Қазақстанда жиналды. Тығыздық, кеуектілік, бос қабат көлемі, сіңіру коэффициенті (су, 30–90% этанол), ылғалдылық, күл мөлшері және экстрактивті заттардың шығымы анықталды. Барлық өлшеулер үш тәуелсіз серияда жүргізіліп (n=3), нәтижелері X \pm SD ретінде ұсынылды. Нәтижелер. Polygonum түрлерінің ішінде ең жоғары кеуектілік пен бос қабат көлемі P. aviculare–де (0,890±0,001 және 0,910±0,001) байқалды, ал экстрагентті сіңіру коэффициентінің ең төменгі мәндері P. acerosum–да байқалды (су үшін 1,00±0,01 мл/г). A. setacea 70% этанолмен (7,54±0,01 мл/г) ең жоғары Kn көрсетті. P. aviculare үшін экстракциялық заттардың ең жоғары шығымы 30% этанолмен 25,3%, ал A. salicifolia үшін сумен экстракцияланған кезде 27,2% болды. Кептіру кезінде салмақ жоғалту 6,01– 6,73% аралығында, тұз қышқылында ерімейтін күл – 4,72–8,51% аралығында болды. Қорытынды. Зерттелген үлгілердің технологиялық параметрлеріндегі түр аралық айырмашылықтар олардың сорбциялық қасиеттері мен экстракция тиімділігіне тікелей әсер етті. Polygonum және Achillea туыстарының жекелеген өкілдерінде жоғары кеуектілік пен айқын сорбциялық көрсеткіштер тіркелді. Көптеген түрлер үшін сулы және 30–50% этанол ерітінділері экстрактивті заттардың максималды шығымын қамтамасыз етті. Алынған деректер экстракт құрамын тереңірек зерттеу мен экстракция процесін ұлғайту үшін негіз болады.

Кіріспе. Пациенттерді қолдау және ішкі сараптама қызметі пациенттердің өтініштерін басқарушылық шешімдерге айналдыруда маңызды рөл атқарады. Іс жүзінде жоғары жүктеме, өтініштерді қабылдаудың көптеген арналары және ақпараттық жүйелердің фрагменттілігі қызметтің күнделікті жұмысын қиындатуы мүмкін. Мақсаты. Пациенттерді қолдау және ішкі сараптама қызметі мамандарының ұйымдастырушылық және цифрлық кедергілерді қалай қабылдайтынын бағалау, сондай–ақ шағымның бастапқы себебін тіркеу мен қайталама өтініштерді есепке алу арасындағы байланысты бағалау. Материалдар мен әдістер. 2025 жылғы 26 қараша мен 2026 жылғы 21 қаңтар аралығында онлайн–анкета (Google Forms) қолдану арқылы эмпирикалық сипаттамалы– аналитикалық көлденең зерттеу жүргізілді. 16 сұрақтан тұратын авторлық анкета пайдаланылды. Іріктемеге пациенттерді қолдау және ішкі сараптама қызметтерінің функцияларын орындайтын медициналық ұйымдардың 35 қызметкері енгізілді. Сипаттамалық статистика жүргізілді, ассоциациялар Фишердің дәл критерийі арқылы бағаланды (p<0,05). Нәтижелер. Байланыс арналарының ең кең таралған түрлері азаматтардың жеке келуі және телефон арқылы байланыс болды (37,1%). Жағдайлардың 97,1%–ында бірнеше жүйемен жұмыс істеу қолайсыз деп бағаланды. Ақпараттық жүйелермен жұмыс істеудегі негізгі қиындықтар есептілік үшін деректердің жеткіліксіздігі және міндеттердің бір маманға шоғырлануына байланысты шамадан тыс жүктеме болды. Бұл факторлар тиісінше 42,9% және 34,3% жағдайда бағаланды. Жүйеде шағымның бастапқы себебін тіркеу жауаптардың 97,1%–ында (негізінен еркін түрде) көрсетілді, есептілікте қайталама шағымдарды есепке алу – 65,7% жағдайда. Бастапқы себепті тіркеу мен қайталама шағымдарды есепке алу арасында ассоциация анықталды (OR=6,67, p=0,038). Зерттеудің көлденең дизайнын ескере отырып, алынған нәтижелер себеп–салдарлық байланыс ретінде емес, ассоциациялар ретінде түсіндірілуі тиіс. Қорытынды. Цифрлық кедергілер, жоғары жүктеме және шағымдар аналитикасының шектеулі стандартизациясы пациенттерді қолдау және ішкі сараптама қызметі мамандарының жұмысындағы негізгі кедергілер ретінде анықталды. Түпкі себептерді тіркеуге және қайталанатын өтініштерді мониторингілеуге бірыңғай тәсіл, деректерді экспорттау мен талдау функцияларын жетілдірумен қатар, осы қызметтердің операциялық мүмкіндіктерін күшейтуі мүмкін, ал оқытуға деген қажеттілік те респонденттер тарапынан қосымша назар аударуды талап ететін бағыт ретінде аталды.

Кіріспе. Өкпенің кәсіби шаңды аурулары физикалық жүктемеге төзімділіктің төмендеуімен, ентігумен, күнделікті белсенділіктің шектелуімен және өмір сапасының нашарлауымен астасады. Мұндай пациенттерде өкпелік және көпкомпонентті оңалтудың тиімділігі туралы деректер шектеулі және біркелкі емес. Мақсаты. Өкпенің кәсіби шаңды аурулары бар ересек пациенттерде өкпелік және көпкомпонентті оңалтудың тиімділігі туралы деректерді физикалық жүктемеге төзімділікке, ентігуге, сыртқы тыныс алу функциясына, өмір сапасына және кәсіби-еңбек нәтижелеріне баса назар аудара отырып жүйелеу. Материалдар мен әдістер. Жүйелі шолу PRISMA 2020 ұсынымдарына сәйкес орындалды. Іздеу PubMed/MEDLINE, Scopus, Web of Science Core Collection және Cochrane Library дерекқорларында олардың құрылған сәтінен бастап 2025 жылғы 30 қарашаға дейін қосымша қолмен іздеумен бірге жүргізілді. Барлығы 348 жазба анықталды; қайталанатын жазбаларды алып тастағаннан және іріктеу критерийлері бойынша сұрыптаудан кейін сапалық синтезге 12 бастапқы зерттеу енгізілді. Егер ересек пациенттердегі пневмокониоз, силикоз, кәсіптік ӨСОА және өкпенің басқа да созылмалы кәсіби шаңды аурулары бар науқастар зерттеліп, оңалту араласуы бағаланса және кемінде бір релевантты нәтиже бойынша деректер ұсынылса, мұндай зерттеулер енгізілді. Нәтижелер. Енгізілген зерттеулер тұтастай алғанда өкпелік және көпкомпонентті оңалтудың физикалық жүктемеге төзімділік пен өмір сапасына қолайлы әсерін көрсетеді. Бірқатар жұмыстарда ентігудің азаюы және сыртқы тыныс алу функциясының жекелеген көрсеткіштерінің жақсаруы да байқалды, алайда бұл нәтижелер біркелкі болмады. Ең айқын әсерлер инспираторлық бұлшықеттерді жаттықтыруды қамтитын бағдарламаларда байқалды. Қолда бар зерттеулерде кәсіби-еңбек нәтижелері іс жүзінде бағаланбаған. Қорытынды. Өкпенің кәсіби шаңды аурулары бар пациенттерде өкпелік және көпкомпонентті оңалту негізінен физикалық жүктемеге төзімділіктің және өмір сапасының жақсаруымен астасады. Дәлелдемелік базаның негізгі шектеулері зерттеулердің клиникалық және әдіснамалық біркелкі еместігі, жұмыстар санының аздығы және ұзақ мерзімді еңбек болжамы туралы деректердің жеткіліксіздігі болып табылады.

Түйіндеме Кіріспе. Қырым–Конго геморрагиялық қызбасы (ҚКГҚ) Қазақстанда эндемиялық таралу аймағы кеңейіп келе жатқан, кенелер арқылы жұғатын, өлім-жітімі жоғары трансмиссивті зооноздық инфекция болып қала береді; бұл Hyalomma туысына жататын кенелердің таралуының климаттық өзгерістерге байланысты ауысуымен және жабайы әрі үй жануарларының орын ауыстыруымен түсіндіріледі. Сондықтан ауруды жедел зертханалық растау аса маңызды, ал осы зерттеуде биологиялық үлгілерден ҚКГҚ вирусының РНҚ-сын анықтауға арналған нақты уақыттағы кері транскрипциялы ПТР (RTPCR) үшін әзірленген жаңа праймерлер мен зонд жиынтығының сезімталдығы мен ерекшелігі бағаланады. Мақсаты. ККГҚ вирусының РНҚ-сын нақты RT-PCR әдісі арқылы анықтауға арналған праймерлер мен зонд жүйесінің диагностикалық тиімділігін әзірлеу, оңтайландыру және бағалау. Материалдар мен әдістер. GenBank дерекқорында ұсынылған ККГҚ вирусының нуклеотидтік тізбектері негізінде және Gen Runner бағдарламасын пайдалана отырып, вирустың S-сегментінің 5'-аударылмайтын аймағындағы жоғары консервативті (138 жұп нуклеотидтен тұратын) бөлігін қамтитын праймерлер мен зонд жобаланды. Анықтау шегі (LOD) мақсатты фрагменті бар плазмидтік ДНҚ-ның он еселік сұйылтпалары арқылы 106дан 100 көшірмеге дейінгі аралықта бағаланды. Амплификация тиімділігі 98,6 % (R2 = 0,998) деңгейінде болды, қайталанулар арасындағы вариация коэффициенті 3,5 %-дан аспады, бұл әдістің жоғары қайта жаңғыртылуын дәлелдейді. Тесттің ерекшелігі (специфтілігі) мақсатты емес вирустардың РНҚ үлгілерінде (ЖРВИ және кене энцефалиті вирусы) және далалық материалдарда (118 кене үлгісі және екі науқастан алынған клиникалық сынамалар) тексерілді. Нәтижелер Ресейдің «АмплиСенс® CCHFV-FL» коммерциялық тест-жүйесімен салыстырылды; сәйкестік деңгейі κ = 1,0 (толық сәйкес) деп анықталды. Нәтижелер. Дамытылған жүйе жоғары сезімталдық көрсетті: анықтау шегі 100 pg-нан 10 fg-ға дейін, бұл 102–104 көшірме/реакцияға тең. Мақсатты емес вирустармен айқас реакциялар анықталған жоқ. Далалық сынақтар барысында ККГҚ вирусының РНҚ екі Hyalomma scupense кенесі тобынан (Қызылорда облысы) және екі науқастың клиникалық үлгілерінен (Жамбыл облысы) табылды. Қорытынды. Ұсынылған праймерлер мен зонд жүйесі жоғары сезімталдық, ерекшелік және қайта жаңғыртылу қасиеттеріне ие, бұл оның ККГҚ вирусын анықтау мен оның табиғи ошақтарындағы айналымын бақылау үшін отандық диагностикалық тест-жүйе құруға жарамды екенін дәлелдейді.

Кіріспе. Декарбонизация қоғамдық денсаулық үшін маңызды, өйткені CO2 шығарындылары және ауа ластағыштары, соның ішінде PM2.5, жүрек-қантамыр және респираторлық аурушаңдықтың артуымен және мерзімінен бұрын өлім-жітіммен байланысты. Мақсаты. Қазақстандағы денсаулық сақтау жүйесі мен биткоин-майнингтің CO2 шығарындыларының динамикасын салыстыру және әртүрлі сценарийлер жағдайында 2030 жылға дейінгі траекторияларды бағалау. Материалдар мен әдістер. Ретроспективті экологиялық уақыттық талдау 2016–2022 жылдарды қамтып, 2030 жылға дейін детерминистік сценарийлерді енгізді. National fossil CO2 және энергетикалық көрсеткіштер ресми статистикадан (1-ТЭБ) алынды. Денсаулық сақтау шығарындылары top-down тәсілімен national fossil CO₂-тың 3,65% үлесі ретінде бағаланып, Kazakhstan Health Sector Emissions Fact Sheet бойынша калибрленді. Майнинг шығарындылары жылдық энергия тұтынуы және электр энергетикалық жүйенің шығарындылар коэффициенттері бойынша есептелді. Нәтижелер. National fossil CO2 211,5-тен 245,9 Mt-қа дейін өсті. Денсаулық сақтау шығарындылары 3,64–3,65% үлес жағдайында 7,71-ден 8,96 Mt CO2₂e-ке дейін ұлғайды. Тренд мәнді болды: β=+0,158 Mt/жыл, p=0,031, R2=0,64. Биткоин-майнинг шығарындылары 0,82-ден 7,50 Mt CO2e-ке дейін өсті: β=+1,187 Mt/жыл, p<0,001, R2=0,96. Майнингтің энергия тұтынуы 1234-тен 11234 ГВт·сағ-қа дейін артты, ал елдің электр тұтынуындағы үлесі 1,66-дан 10,13%-ға дейін көбейді. mining/health қатынасы 10,7-ден 83,7%-ға дейін өсті: β=+0,133/жыл, p<0,001, R2=0,97. 2021 жылы денсаулық сақтау шығарындыларының құрылымы Scope 1 67% (5,76 Mt), Scope 2 5% (0,43 Mt) және Scope 3 28% (2,40 Mt) болды. Жылыту және отынды жағу жалпы көлемнің 57%-ын қамтамасыз етті. Алынған құрылым денсаулық сақтаудағы негізгі төмендету резерві ғимараттарды энергия тиімді жаңғыртумен, таза жылуға көшумен және медициналық көмекті көрсету орындарында жабдықтың тиімділігін арттырумен байланысты екенін көрсетеді. 2030 жылға дейін BAU сценарийінде денсаулық сақтау 9,5 Mt-қа, майнинг 10,4 Mt-қа жетеді. Health-only сценарийінде денсаулық сақтау 5,2 Mt-қа дейін төмендейді, майнинг 10,4 Mt деңгейінде қалады. Joint action сценарийінде денсаулық сақтау үшін 5,2 Mt және майнинг үшін 3,5 Mt көрсеткіштеріне қол жеткізіледі. Қорытынды. Денсаулық сақтау шығарындыларының қалыпты өсуі биткоин-майнинг шығарындыларының жылдам өсуімен қатар жүреді, ал 2022 жылға қарай майнинг сектордың көміртек ізімен дерлік теңесті. Ең жоғары әсер денсаулық сақтау шығарындыларын, ең алдымен Scope 1 бойынша, қысқарту және майнингті декарбонизациялау немесе шектеу жағдайында мүмкін.

Кіріспе. Қазақстан суицидтік өлім-жітім деңгейі орташа-жоғары елдер қатарына жатады, сонымен бірге жастар арасындағы пресуицидтік жағдайлар мен суицидтік мінез- құлықтың психоәлеуметтік детерминанттары туралы деректер шектеулі. Мақсаты. Қазақстан Республикасының 18–40 жастағы жастары арасында әлеуметтік орта факторлары, психотравмалық оқиғалар және тұлғаішілік сипаттамалардың суицидтік мінез-құлық қаупімен байланысын анықтау. Материалдар мен әдістер. Рандомизациясыз, деректерді деидентификациялау жүргізілген қолданбалы салыстырмалы зерттеу жүргізілді, оған ҚР ДСМ Республикалық психикалық денсаулық ғылыми-практикалық орталығына және Алматы қ. Психикалық денсаулық орталығына (2025 ж. қаңтар–маусым) жүгінген 18–40 жастағы 100 қатысушы енгізілді. Бірінші топ (n=30) – суицидтік үрдістері бар тұлғалар (суицидтік ойлар және/немесе суицид жасауға талпыныстар), екінші топ (n=70) – қауіп тобы (депрессия, мазасыздану, стресс, психобелсенді заттарды теріс пайдалану, тұлғалық бұзылыстар). Авторлық әлеуметтанулық-клиникалық сауалнама, DASS-21 шкаласы, Пайкельдің суицидтік тәуекел сауалнамасы қолданылды. Статистикалық талдау Пирсонның χ²- сынамасын, Фишердің дәл критерийін және Спирменнің рангілік корреляциясын қамтыды (α=0,05). Нәтижелер. Суицидтік үрдістері бар қатысушыларда неғұрлым төмен білім деңгейі және қолайсыз еңбек жағдайы жиірек тіркелді (p<0,05), отбасылық салада дезадаптация, ата-аналық отбасында бақыт пен қауіпсіздік сезімінің болмауы, отбасылық атмосфераның шиеленісуі, сенімді қарым-қатынастардың тапшылығы байқалды (бірқатар ассоциациялар p<0,05). Осы топта компьютерлік тәуелділік (36,6% қарсы 15,7%; p<0,05), өрескел мазақ ету, зорлық-зомбылық және өмірлік жоспарлардың күйреуі, сондай-ақ айқын көңіл-күй өзгерістері мен қажытатын (навязчивые) ойлар едәуір жиі тіркелді (p<0,01). Қауіп тобы үшін психобелсенді заттарға тәуелділіктің таралу жиілігінің жоғары болуы тән (60% қарсы 16,7%; p<0,001). DASS-21 бойынша екі топта да депрессия, мазасыздану және стресстің орташа және жоғары деңгейлері анықталды, бұл ретте бірінші топта DASS және Пайкель сауалнамасының орташа балдары (8,56 балл) күшті оң корреляция көрсетті (Rs 1,0-ге дейін; p<0,05), ал екінші топта – орташа және жоғары корреляция (Rs 0,61-ге дейін; p<0,05). Қорытынды. Жастар арасындағы суицидтік мінез-құлық қаупі қолайсыз әлеуметтік детерминанттардың (төмен білім деңгейі, жұмыссыздық, отбасылық дисфункция, психотравмалық өмірлік оқиғалар) және тұлғаішілік факторлардың (депрессия, мазасыздану, стресс, көңіл-күйдің өзгермелігі, қажытатын ойлар, тәуелділік мінез-құлқы) үйлесімімен ассоциацияланған. Алынған деректер суицидтік тәуекелді ерте скринингтеуде DASS-21 мен Пайкель сауалнамасын қолданудың орынды екенін растайды және Қазақстанның негізгі өңірлерінде ауқымды популяциялық зерттеу жүргізудің қажеттілігін негіздейді.

Кіріспе. Жасөспірімдік кезең циркадтық фазаның ығысуымен, оқу жүктемесінің артуымен және созылмалы ұйқы тапшылығымен сипатталады, бұл әсіресе мектеп сабақтарының ерте басталуы жағдайында когнитивтік тиімділікті төмендетуі мүмкін. Мақсаты. 15–16 жастағы жасөспірімдерде хронотиптердің құрылымын және ұйқы сипаттамаларын бағалау және ерте басталатын оқу күні жағдайында таңертеңгі тестілеу кезінде олардың жады, зейін және өзін-өзі бағалау көрсеткіштерімен байланысын талдау. Материалдар мен әдістер. Атырау қаласындағы жалпы білім беретін мектептің 9– 10 сыныптарында оқитын 100 оқушыға (15–16 жас) көлденең қималы бақылаулық зерттеу жүргізілді. Іріктеу қарапайым кездейсоқ таңдау әдісімен жүзеге асырылды. Әлеуметтік-демографиялық көрсеткіштер, ұйқы және сергектік параметрлері, хронотип (Хорн–Остбергтің таңертеңгілік–кешкілік сауалнамасының жасөспірімдерге бейімделген нұсқасы), когнитивтік функциялар мен зейін, өзін-өзі бағалау деңгейі бағаланды. Тексеру мектепте күннің бірінші жартысында (09:30–12:00) бетпе-бет жүргізілді. Нәтижелер. Түнгі ұйқының орташа ұзақтығы 6,32 ± 1,14 сағ болды, ұйқыға кетудің орташа уақыты 23:47 және ояну 06:55. Өзін-өзі бағалау деңгейі жасөспірімдердің 59,6%- ында жоғары болды. Хронотиптердің бөлінісі таңертеңгі емес түрлер жағына ығысқан: morning-түрі – 3,8%, intermediate түрі – 69,8%, evening түрі– 26,4%. Визуалды және сандық жады көрсеткіштері, жады көлемі және көру-қимыл реакциясының жұмысқа қабілеттілігі мен дәлдігінің интегралды индекстері «НС-Психотест» нормативтерінен статистикалық мәнді түрде төмен болды, ал қателіктер саны ұсынылған деңгейден сенімді түрде жоғары болды (бірқатар көрсеткіштер ірі эффект өлшемдерін көрсетті). Кеш хронотип визуалды (ρ = –0,41; p < 0,01) және сандық жадының (ρ = –0,38; p < 0,01) төмендеуімен және реакция қателіктері санының артуымен (ρ = +0,44; p < 0,001) байланысты болды. Хронотиптің өзін-өзі бағалаумен байланысы әлсіз және статистикалық мәнді емес болды (ρ = +0,12; p = 0,21). Қорытынды. Ерте басталатын оқу күні жағдайында жасөспірімдерде ұйқының қысқаруы мен аралық және кешкі хронотиптердің басым болуы таңертеңгі сағаттарда жадының, зейіннің және көру-қимыл реакциясы дәлдігінің объективті төмендеуімен қатар анықталды. Кешкі хронотип жоғары өзін-өзі бағалау сақталған жағдайда когнитивтік тиімділіктің неғұрлым айқын төмендеуімен байланысты, бұл evening түрлі жасөспірімдерді жоғары қауіп тобы ретінде қарастыруға мүмкіндік береді және созылмалы ұйқы тапшылығының профилактикасы мен мектеп кестесін қайта қарау қажеттілігін негіздейді.

Түйіндеме Кіріспе. Паллиативтік көмектің сапасына туыстарының қанағаттанушылығы – хоспис қызметінің тиімділігінің маңызды көрсеткіші. Халықаралық деңгейде кеңінен қолданылатын FAMCARE сауалнамасы Қазақстан жағдайында бұрын пайдаланылмаған. Мақсаты. Хоспистегі паллиативтік көмектің сапасына туыстарының қанағаттанушылығын валидтелген орыс-қазақ нұсқасы FAMCARE сауалнамасы арқылы бағалау және оны медициналық сауаттылық деңгейімен және ұйымдастырушылық факторлармен байланысын талдау. Материалдар мен әдістер. Зерттеуге хоспис пациенттерінің 100 туысы қатысты. Сауалнама екі тілде бейімделіп (RU/KZ), пилоттық апробация және психометриялық талдау жүргізілді (Кронбах альфа=0,82). Медициналық сауаттылық деңгейі қосымша сұрақтар арқылы анықталды. Салыстыру төмен деңгейдегі (n=56) және жеткілікті деңгейдегі (n=44) топтар арасында жүргізілді. Нәтижелер. Жалпы орташа FAMCARE ұпайы 3,3±0,75 болды. Ең төмен көрсеткіш «Психоәлеуметтік қолдау» блогында (3,1±0,9), ең жоғарысы – «Қолжетімділік және үйлестіру» блогында (3,6±0,8) тіркелді. Төмен сауаттылығы бар туыстар жоғары қанағаттанушылық көрсетті (3,45±0,6 қарсы 2,95±0,6; p=0,004). Ең үлкен айырмашылықтар «Ақпарат» (p=0,018) және «Қолжетімділік/үйлестіру» (p=0,015) блоктарында анықталды. Корреляциялық талдау жалпы қанағаттанушылықтың дәрігерді күту уақытымен (ρ=–0,48; p=0,002), медбикені күту уақытымен (ρ=–0,41; p=0,006) және төсек орнына күту уақытымен (ρ=–0,36; p=0,011) кері байланысты көрсетті. Қорытынды. FAMCARE сауалнамасының орыс-қазақ нұсқасы жоғары сенімділікті және Қазақстан жағдайында қолдануға жарамдылығын көрсетті. Қанағаттанушылық деңгейі медициналық сауаттылық пен ұйымдастырушылық факторларға тәуелді, бұл ақпараттық қолдауды күшейту, мамандардың қолжетімділігін арттыру және көмекті үйлестіруді жақсарту қажеттілігін айқындайды.

Кіріспе. Денсаулықты нығайтудың дәрі-дәрмексіз әдістеріне жаһандық қызығушылық артып келеді. Құрамында көміртегі бар шунгит минералы қосымша терапияда (мысалы, шунгит бөлмелерінде) жиі қолданылғанымен, оның физиологиялық және психологиялық әсерлері туралы эмпирикалық деректер әлі де шектеулі. Мақсаты. Ересектердегі шунгит бөлмесіндегі бір сеанстың өмір сүру сапасына және қабылданатын күйзеліс деңгейіне тікелей әсерін бағалау. Материалдар мен әдістер. Бұл бақылау зерттеуіне 36 қатысушы енгізілді. Интервенция мамандандырылған шунгит бөлмесіндегі 25 минуттық бір реттік релаксация сеансынан тұрды. Нәтижелер денсаулыққа байланысты өмір сүру сапасын бағалау үшін EuroQol-5D (EQ-5D-3L) және күйзеліс деңгейін өлшеу үшін Perceived Stress Scale (PSS-10) арқылы сеансқа дейін және одан кейін алынды. Статистикалық талдау үшін Уилкоксон (Wilcoxon signed-rank) және Стюарт-Максвелл (Stuart-Maxwell) сынақтары қолданылды. Нәтижелер. EQ-5D-ның бес өлшемі бойынша (ұтқырлық, өзіне-өзі күтім жасау, күнделікті қызмет, ауырсыну/жайсыздық, мазасыздық/депрессия) статистикалық маңызды өзгерістер байқалмады (p > 0,05). Дегенмен, EQ-5D визуалды-аналогтық шкаласы (VAS) денсаулықты өзін-өзі бағалауда статистикалық маңызды жақсаруды көрсетті, орташа ұпай 70,77 ± 11,76-дан 75,09 ± 11,63-ке дейін өсті (p = 0,002). PSS-10 бойынша жалпы күйзеліс ұпайларында (16,16 ± 5,00 және 16,53 ± 5,02; p = 0,527) немесе жеке тармақтарда айтарлықтай өзгерістер табылған жоқ. Қорытынды. Шунгит бөлмесінде қысқа мерзімді болу денсаулықты субъективті қабылдауды айтарлықтай жақсартады, бірақ нақты денсаулық өлшемдерін немесе қабылданатын күйзеліс деңгейін лезде өзгертпейді. Нәтижелер бұл әдіс сәттік әл-ауқатты жақсартуы мүмкін екенін көрсетеді.

Кіріспе. 1 және 2 типті қант диабеті (ҚД) аурушаңдық пен өлім-жітімнің жетекші себептерінің бірі болып қала береді, ал науқастардың едәуір бөлігі қазіргі заманауи фармакотерапия аясында да HbA1c-тың нысаналы деңгейлеріне жете алмайды. Перинаталды мезенхималды бағаналы жасушалар (МБЖ) және олардың жасушасыз туындылары айқын иммуномодуляциялық және трофикалық әсерлерге ие және диабет ағымын модификациялаудың болашағы зор тәсілі ретінде қарастырылуда. Мақсаты. Перинаталды МБЖ қолданылған ҚД 1 және ҚД 2 кезіндегі клиникалық деректерді жүйелендіру және диабет пен оның асқынулары кезінде перинаталды МБЖ-ның жасушасыз өнімдері (экзосомалар, шағын жасушадан тыс везикулалар, секретом, кондицияланған орта) бойынша доклиникалық нәтижелерді қорыту. Материалдар мен әдістер. Жүйелі шолу PRISMA 2020 ұсынымдарына сәйкес орындалды. Іздеу 2000 жылғы қаңтардан 2025 жылғы 3 қазанға дейінгі кезеңде негізгі халықаралық биомедициналық дерекқорларда тілдік шектеусіз жүргізілді. ҚД 1/ ҚД 2 бар науқастарға перинаталды МБЖ немесе олардың жасушасыз туындылары қолданылған және диабетке бағытталған нәтижелері бар клиникалық зерттеулер, сондай-ақ диабет модельдерінде перинаталды экзосомалар, жасушадан тыс везикулалар, секретом немесе кондицияланған орта пайдаланылған доклиникалық жұмыстар енгізілді. Нәтижелер. Шолуға 14 зерттеу (6 клиникалық, 8 клиникаға дейінгі) енгізілді. Рандомизацияланған зерттеулердің мета-талдаулары перинаталды көздерді қоса алғанда, МБЖ-терапия HbA1c-ты шамамен 1 пайыздық пунктке төмендететінін, инсулин дозасын азайтатынын және С-пептид деңгейін арттыратынын, бұл ретте ауыр жағымсыз құбылыстардың жиілігі өспейтінін көрсетті. ҚД 2 кезінде перинаталды МБЖ қолданылған клиникалық зерттеулер HbA1c-тың 1–3%-ға төмендеуін және инсулинге қажеттіліктің 30– 50%-ға азаюын, сонымен қатар инсулинге резистенттілік көрсеткіштерінің жақсарғанын көрсетті. Доклиникалық жұмыстар перинаталды экзосомалар, шағын жасушадан тыс везикулалар және секретом инсулинге резистенттілікті жақсартатынын, β-жасушаларды қорғайтынын, диабеттік жаралардың жазылуын жеделдететінін және нефро-, ретинопротективтік әсер қамтамасыз ететінін көрсетті. Қант диабеті кезінде перинаталды жасушасыз өнімдерге арналған клиникалық зерттеулер іздеу сәтінде анықталған жоқ. Қорытынды. Перинаталды МБЖ, ең алдымен UC-MSC, клиникалық зерттеулерде ҚД 1 және ҚД 2 кезінде гликемиялық бақылаудың орташа, бірақ клиникалық тұрғыдан мәнді жақсаруын қамтамасыз етеді және қысқа мерзімді қауіпсіздік профилі қолайлы. Перинаталды МБЖ-ның жасушасыз туындылары бойынша доклиникалық деректер паракриндік механизмдердің негізгі рөлін және стандартизацияланған жасушасыз препараттардың перспективалы екенін растайды, бұл рандомизацияланған клиникалық зерттеулерде қосымша растауды талап етеді.

Кіріспе. Жасуша өнімдері иммундық-қабыну, тамырлық, неврологиялық және басқа да ауыр ауруларды емдеу үшін клиникалық тәжірибеге көбірек енгізілуде. Олардың айтарлықтай терапиялық әлеуетіне қарамастан, жасушалық терапияға қатысты биоқауіпсіздік мәселелері, әсіресе клиникалық дамудың алғашқы кезеңдерінде, әлі де нашар түсінілген және кешенді талдауды қажет етеді. Мақсаты. Әртүрлі жасушалық өнімдердің биоқауіпсіздігін бағалайтын I-II ерте кезеңдегі клиникалық сынақтардан алынған деректерді жүйелі түрде шолу. Материалдар мен әдістер. Жүйелі шолу PRISMA 2020 нұсқауларына сәйкес жүргізілді. PubMed/MEDLINE, Web of Science Core Collection, Scopus және Cochrane CENTRAL сайттарында әдебиеттерді іздеу жүргізілді. Шолу жасушалық өнімдердің қауіпсіздігін бағалаған I-II кезеңдегі клиникалық сынақтарды қамтыды. Жағымсыз және ауыр жағымсыз оқиғалар, инфекциялық және тромботикалық асқынулар, өлім және басқа да ықтимал тәуекелдер туралы деректер алынды. Нәтижелер. Шолу 18 басылымды, негізінен I кезеңдегі клиникалық сынақтарды қамтыды. Қауіпсіздік деректерінің басым көпшілігі мезенхималық стромальды жасушаларға қатысты; жасушалық өнімдердің басқа кластары туралы ақпарат шектеулі. Көптеген зерттеулерде қауіпсіздік профилі жеңіл және орташа жағымсыз әсерлердің басым болуымен сипатталды. Ауыр жағымсыз әсерлер сирек болды және әдетте негізгі аурудың ауырлығымен және клиникалық жағдаймен байланысты болды. Қауіпсіздіктің маңызды белгісі - ауыр иммуносупрессиясы бар науқаста оппортунистік инфекцияның (Pneumocystis jirovecii пневмониясы) өлімге әкелетін жағдайы болды. Ісіктің пайда болуын және генетикалық тұрақсыздықты қоса алғанда, ұзақ мерзімді тәуекелдерді бағалау көптеген зерттеулерде қысқа бақылау кезеңімен шектелді. Қорытынды. Қолжетімді деректер ерте фазалық клиникалық сынақтарда, негізінен мезенхималық стромальды жасушалар үшін жасуша өнімдері үшін қолайлы қысқа мерзімді қауіпсіздік профилін көрсетеді. Дегенмен, шектеулі дизайндар мен бақылау ұзақтығы ұзақ мерзімді биоқауіпсіздікке қатысты нақты қорытындылар жасауға мүмкіндік бермейді. Зерттеу нәтижелері жасушалық терапия үшін үлкенірек, әдіснамалық тұрғыдан қатаң зерттеулер мен ұзақ мерзімді қауіпсіздікті бақылау жүйелерін енгізу қажеттілігін көрсетеді.

Кіріспе. Фармакорезистентті эпилепсия және балалардағы эпилепсиялық синдромдар өзекті клиникалық мәселе болып қала береді. Кетогенді диета (КД) – жоғары майлы және төмен көмірсулы метаболикалық араласу, ол ұстамалардың жиілігін азайту және нейрокогнитивті жағдайды жақсарту үшін тиімді әдіс ретінде қарастырылады. Мақсаты. Бұл зерттеудің мақсаты – оңалту мекемесінде фармакорезистентті эпилепсиясы бар балаларда КД-ның тиімділігін және көтерімділігін бағалау. Материалдар мен әдістер. Проспективті обсервациялық зерттеу Ұлттық балаларды оңалту орталығында (Астана қ., Қазақстан) 2022 жылғы қаңтардан 2025 жылғы наурызға дейін жүргізілді. Зерттеуге 1 жастан 27 жасқа дейінгі (медиана – 8 жас) 30 пациент енгізілді, олардың фармакорезистентті эпилепсиясы немесе эпилепсиялық синдромдары расталған. КД классикалық арақатынаста (2:1, 3:1 және 4:1) антиэпилептикалық терапия аясында қолданылды. Тиімділік 4, 6, 12 және 12–18 айлық терапия кезеңінде ұстамалар жиілігінің төмендеуі бойынша бағаланды. Қосымша ЭЭГ динамикасы, когнитивті статус және жанама әсерлер ескерілді. Статистикалық талдау SPSS 25 бағдарламасында орындалды. Нәтижелер. 4 айлық терапиядан кейін клиникалық маңызды жауап (ұстамалардың ≥50% төмендеуі немесе ремиссия) 22 пациентте (73,3%) байқалды. 6-айда оң динамика 13 пациентте (56,5%), 12-айда – 15 пациенттің 7-інде (46,7%), 12–18 айда – 17 пациенттің 7-інде (41,2%) сақталды. Айқын когнитивті бұзылыстар КД тиімділігінің төмендігімен ассоциацияланды (p=0,04). Диетаның толық курсын аяқтау оң нәтижеге қол жеткізген пациенттерде жиірек байқалды (p=0,006). Жанама әсерлер көбінесе жауап болмаған топта тіркелді (p=0,03), ауыр асқынулар анықталған жоқ. Қорытынды. COVID-19 инфекциясы ұзақ мерзімді өлім-жітім, инсульт немесе миокард инфарктісі деңгейіне айтарлықтай әсер етпегенімен, артериялық гипертензия, темекі шегу және созылмалы стресс нашар нәтижелермен байланысты болды. Бұл нәтижелер эндоваскулярлық стенттеуден өткен науқастарда жүрек-қантамырлық қауіп факторларын басқарудың маңыздылығын көрсетеді.

Кіріспе. Созылмалы инфекциялық емес аурулар (СИЕА) әлемдік сырқаттанушылық пен өлім-жітімнің негізгі себебі болып қалып отыр, ал отбасылық анамнез тәуелсіз қауіп факторы ретінде танылған, ол генетикалық та, сондай-ақ қоршаған орта ықпалдарын да бейнелейді. Алайда профилактикалық медицинада бұл фактор жиі ескерусіз қалады, оның қарапайымдылығы мен төмен құнына қарамастан, қауіп-қатерді бағалау құралы ретінде маңызы зор. Мақсаты. Қазақстан ересек халқы арасында ұлттық репрезентативті зерттеу негізінде бірқатар СИЕА бойынша отбасылық анамнездің таралуын бағалау және оның демографиялық детерминанттарын талдау. Материалдар мен әдістер. 2025 жылдың сәуір–шілде айларында ұлттық репрезентативті көлденең зерттеу жүргізілді. Таңдамаға жынысы мен жасына қарай стратификацияланған көпсатылы кластерлік әдіспен таңдалған 18–69 жас аралығындағы 6720 ересек енгізілді. Деректер WHO STEPS әдістемесімен жиналды және демографиялық сипаттамаларды, мінез-құлық факторларын, сондай-ақ СИЕА бойынша отбасылық анамнез туралы өзіндік есепті қамтыды. Статистикалық талдау SPSS бағдарламасында жүргізілді, логистикалық регрессия қолданылды. Нәтижелер. Отбасылық анамнез көбіне жүрек-қантамыр ауруларына қатысты тіркелді: гипертония (43,8%) және миокард инфаркті (14,2%). Қатерлі және психикалық аурулар бойынша көрсеткіштер төмен болғанымен, эпидемиология үшін маңызды: әйелдердің 8%-ында сүт безі обыры бойынша отбасылық анамнез анықталды, сауалнамаға қатысқандардың 7,4%-ында – туберкулез, 2,4%-ында – шизофрения. Жас маңызды детерминант болып шықты: гипертония және инфаркт бойынша отбасылық анамнездің таралуы егде жас топтарында артты. Білім деңгейі мен шылым шегу отбасылық анамнезбен әлсіз байланыста болды, ал жас, жыныс және өңірлік ерекшеліктер анағұрлым маңыздырақ болды. Мәселен, оңтүстік өңірлерде туберкулез жиі тіркелсе, ал мегаполистерде және елдің шығысында жүрек-қантамыр аурулары жиі тіркелді. Қорытынды. СИЕА бойынша отбасылық анамнез Қазақстанның ересек халқы арасында кең таралған және айқын демографиялық ерекшеліктерге ие. Алынған нәтижелер бұл факторды профилактикалық және скринингтік бағдарламаларда жүйелі түрде ескерудің қажеттілігін көрсетеді. Жеке және отбасылық сырқаттанушылық туралы ақпаратты эпидемиологиялық зерттеулерде біріктіру қауіп-қатерді дәлірек бағалауға мүмкіндік береді, әсіресе жүрек-қантамыр және метаболикалық аурулар бойынша. Болашақта туыстық дәрежелерін нақтылау және отбасылық анамнез деректерін генетикалық және орта факторларымен біріктіру тәуекелді болжау дәлдігін арттыру үшін қажет.

Кіріспе. Төтенше жағдайлардан болатын өлім-жітім алдын алуға болатын шығындардың маңызды көзі болып қала береді және аймақтар арасында айқын айырмашылық байқалады. Аумағы үлкен елдерде мұндай әркелкілік ұзақ мерзімді үрдістер мен қысқа мерзімді күйзелістердің нәтижесі болуы мүмкін, алайда Қазақстан үшін ресми панельдік зерттеулер әлі де сирек жүргізілген. Мақсаты. Зерттеудің мақсаты – Қазақстанның әкімшілік-аумақтық бірліктерінде 2013–2023 жылдар аралығында төтенше жағдайлардан болатын өлім-жітімнің уақыттық динамикасын және жеке тәуекелін талдау, аталған көрсеткіштер бойынша өңіраралық теңсіздікті сандық тұрғыдан бағалау, сондай-ақ тұрақты әсерлері бар панельдік регрессияны пайдалану арқылы ұзақмерзімді үрдістер мен қысқамерзімді ауытқуларды айқындау. Материалдар мен әдістер. 2013–2023 жылдары Қазақстанның барлық әкімшілік бірліктерін қамтыған ретроспективті экологиялық панельдік зерттеу жүргізілді. 2022 жылғы реформа нәтижесінде құрылған Абай, Жетісу және Ұлытау облыстары да енгізілді. Төтенше жағдайлардан болған өлім-жітім және халық саны жөніндегі жыл сайынғы деректер негізінде әр адамға шаққандағы тәуекел (10 000 тұрғынға) есептелді. Аймақаралық теңсіздік дисперсия, вариация коэффициенті, алғашқы үш өңірдің үлесі, Херфиндал–Хиршман индексі, Джини және Тейл T индекстері арқылы бағаланды. Динамика аймақтарға бекітілген әсерлері бар регрессия модельдерімен талданды, бұл ұзақ мерзімді үрдістерді қысқа мерзімді ауытқулардан ажыратуға мүмкіндік берді. Нәтижелер. 2013–2019 жылдары өлім-жітім де, тәуекел де тұрақты төмендеді (−6,3 жағдай/жыл; −0,07 тәуекел бірлігі/жыл). 2020 жылы күрт өсу байқалды (+126 жағдай; +1,14 тәуекел бірлігі), кейін 2021–2023 жылдары біршама төмендеді, бірақ пандемияға дейінгі деңгейге оралмады. Аймақаралық теңсіздік 2020 жылы шарықтау шегіне жетті (өлім-жітім бойынша Джини индексі = 0,459; Тейл T = 0,356; HHI = 0,112), бұл жүйелік шамадан тыс жүктемені де, тәуекелдің аумақтық шоғырлануын да көрсетті. 2023 жылға қарай теңсіздік төмендеді, бірақ онжылдықтың басындағы деңгейден жоғары болып қалды. Мегаполистерде қысқа мерзімді шыңдар мен жылдам қалпына келу байқалды, ал кейбір облыстарда жергілікті экстремумдар және баяу төмендеу тіркелді. Қорытынды. Қазақстанда 2013–2019 жылдары төтенше жағдайлардан болатын өлім-жітім төмендеді, алайда 2020 жылы айтарлықтай өсу тіркеліп, 2023 жылға дейін толық қалыпқа келмеді. Бұл күйзеліс аймақаралық теңсіздікті күшейтіп, өлім-жітімді шектеулі аумақтарға шоғырландырды. Азаматтық қорғауды жоспарлау ұзақ мерзімді алдын алу шараларын жергілікті деңгейдегі шұғыл әрекет ету мүмкіндіктерімен ұштастыруды талап етеді.

Кіріспе. Қартаю протеостаздың бұзылуы және митохондрия дисфункциясы сияқты негізгі үдерістерден туындайтын жасушалық нашарлаумен сипатталады. Бұл бұзылыстар уытты ақуыздардың жиналуына, тотығу стрессіне және тіндердің дегенерациясына ықпал етеді. Репрограммалау факторларының уақытша экспрессиясы (Oct4, Sox2, Klf4 және c-Myc; OSKM) жасқа байланысты дисфункцияны жою үшін ұсынылғанымен, жасару үдерісінің нақты уақыттық динамикасы әлі анық емес. Мақсаты. Зерттеу OSKM арқылы ішінара репрограммалау кезінде адамның сенесцентті фибробласттарында протеостаз бен митохондриялық функцияның қалпына келуінің уақыттық шектерін анықтауға бағытталған. Материалдар мен әдістер. Адамның қартаюдағы өкпе фибробласттары доксициклиннің бақылауымен OSKM экспрессиясы үшін модификацияланды. Протеостаздың қалпына келуін Proteasome-Glo™ жасушалық талдауын қолданып, химотрипсинтәрізді, трипсинтәрізді және каспазатәрізді протеасомдық белсенділікті өлшеу арқылы бағалады. Митохондрия белсенділігі MitoSOX Red бояғышын және ағымдық цитометрияны қолдана отырып белсенді оттегі түрлерін өлшеу арқылы анықталды. Деректер OSKM индукцияланған және қартаюдағы бақылау жасушаларын салыстыру арқылы, маңыздылығын анықтау үшін статистикалық өңдеумен талданды. Нәтижелер. OSKM индукциясы протеостаздың уақытқа тәуелді қалпына келуіне әкелді. 5-ші күнге қарай OSKM-индукцияланған жасушаларда протеасома белсенділігі қартаюдағы бақылау жасушаларымен салыстырғанда айтарлықтай артты (химотрипсинтәрізді: 48 976-дан 128 078 RLU-ға дейін; трипсинтәрізді: 12 222-ден 42 333 RLU-ға дейін; каспазатәрізді: 32 614-тен 126 628 RLU-ға дейін). Митохондрияның жасаруы кейінірек байқалды, белсенді оттегі түрлерінің деңгейі 10-шы күні айтарлықтай төмендеп, жас фибробласттардағы мәндерге сәйкес болды (p < 0,001). Бұл нәтижелер протеостаз бен митохондрия функциясының қалпына келуіндегі әртүрлі уақыт аралықтарын айқындайды. Қорытынды. OSKM-нің уақытша экспрессиясы арқылы ішінара репрограммалау қартаюдағы фибробласттарда қартаюдың негізгі белгілерін тиімді түрде кері қайтара алады. Протеостаз 5 күн ішінде қалпына келеді, ал 10 күннен кейін митохондрия функционалдығы қайта қалпына келеді, бұл жасару үдерісінің бірізділігін көрсетеді. Бұл нәтижелер репрограммалауға негізделген араласуларды оңтайландыру үшін маңызды уақыттық ақпарат береді және клиникалық қолданыстағы жасарту стратегияларын әзірлеуге ықпал етеді.

Кіріспе. Анемия гемоглобин деңгейінің төмендеуімен сипатталатын, бірақ этиологиясы мен морфологиясы бойынша әртүрлі болып келетін гетерогенді аурулар тобына жатады. Рутинді гематологиялық анализаторлар уақытқа байланысты өзгеретін ауқымды сигналдар береді, алайда олар дифференциалды диагностикада жеткілікті қолданылмайды. Мақсаты. Қолжетімді зертханалық көрсеткіштер негізінде анемияның негізгі түрлерін ажыратуға арналған математикалық модельдер мен ережеге/алгоритмге негізделген әдістерді әзірлеу және клиникалық тәжірибеге енгізудің ықтимал жолын көрсету. Материалдар мен әдістер. Sysmex XE-2100 және KX-21N анализаторларының деректері пайдаланылды: HGB, HCT, RBC, MCV, MCH, MCHC, RDW, PLT, WBC, сондай-ақ ретикулоцит индекстері (Ret%, Ret, IRF%, LFR%, MFR%, HFR%, RET-Y, Ret- He). Темір тапшылығы және В12 витамині тапшылығы анемияларындағы емдеу динамикасы жалпыланған S-функция арқылы модельденді. Бейімделу метрикалары бастапқы дереккөздерде көрсетілмеген. Дифференциалды диагностика алгоритмі нормоцитарлы және басқа түрлерін ДДСҰ шектері, ферритин мен В12 витамині деңгейлеріне сүйене отырып қамтыды. Нәтижелер. Микросфероцитозбен жүргізілген зерттеуде 41 науқас қаралды (17 ер адам, 24 әйел), жасы 23–61 жас аралығында. Бақылау тобында RDW – 13,6±0,5%, ал негізгі топта – 17,6±3,9% (p=0,0001). Микроэритроцит қалыңдығы – тиісінше 2,3±0,2 мкм және 2,9±0,2 мкм (p=0,001). Орташа эритроцит қалыңдығы – 2,1±0,2 мкм және 2,6±0,3 мкм (p=0,005). Микрожасушалардың сферикалық индексі – 2,8±0,2 және 2,2±0,2 (p=0,003). Эритроциттердің сферикалық индексі – 3,7±0,3 және 2,3±0,1 (p=0,005). Орташа эритроцит диаметрі – 7,5±0,2 мкм және 6,6±0,2 мкм (p=0,005). Микроциттердің үлесі – 12,6±6,7% және 68,7±16,9% (p=0,005). Нормоциттер – 72,9±7,3% және 30,4±16,5 % (p=0,005). Макроциттер – 14,5±11,8% және 1,9±1,2% (p=0,005). Ретроспективті қолжетімді деректер жиынтығында 400 жазбаның 364-і (91%) пайдаланылды, соның ішінде 11-і гематологиялық көрсеткішпен болды. Қорытынды. Қолжетімді зертханалық деректерге негізделген модельдеу мен алгоритмдік әдістерді біріктіру анемияның дифференциалды диагностикасын құрылымдауға және растаушы зерттеулерді басымдықпен таңдауға мүмкіндік береді. Ұсынылған тәсілді қолданыстағы анализаторларда іске асыруға және бағдарламалық қамтамасыз етуге енгізуге болады.

Кіріспе. Дәрілік емес санаторийлік-климаттық тәсілдер (акватерапия, климато- /бальнеотерапия, спелео-/галотерапия) тұрақты ағымдағы созылмалы обструктивті өкпе ауруы (СОӨА) кезінде стандартты өкпелік оңалтуды толықтырушы ретінде қарастырылады, алайда дәлелді база жеткіліксіз және фрагментарлы. Мақсаты. Тұрақты СОӨА бар науқастарда санаторийлік-климаттық және сабақтас араласулардың өкпе функциясына, жүктемеге төзімділікке және өмір сапасына ықпалын бағалау. Материалдар мен әдістер. PRISMA 2020 қағидаттарына сәйкес жүйелі шолу жүргізілді. Іздеу дерекқорлары: PubMed/MEDLINE, Scopus, Web of Science, Cochrane Library; жариялану жылы бойынша шектеусіз; соңғы іздеу – 2025 ж. Тұрақты СОӨА бар науқастарды қамтыған рандомизацияланған бақылатын зерттеулер (РБЗ), бақыланатын және проспективті дейін/кейінгі зерттеулер енгізілді; араласулар: акватерапия/суда жаттығулар, таулы климатотерапия/санаторийлік бағдарламалар, спелео-/галотерапия; салыстырмалы топ: стандартты терапия/оңалту немесе оның болмауы. Алғашқы нәтижелер: FEV1, 6 минуттық жүру сынамасы (6MWT) және оның эквиваленттері, SGRQ/CAT/SF-36 сауалнамалары. Жүйелі қателіктердің тәуекелі: RoB-2/ROBINS-I құралдарымен бағаланды. Нәтижелер. Барлығы 316 жазба анықталып, 9 зерттеу енгізілді: 4 РБЗ, 3 бақыланатын, 2 квази-эксперименттік; зерттеулер географиясы: Словакия (3), Бразилия (2), Ресей (2), Швеция (1), Иран (1). FEV1: 3 зерттеуде жақсару байқалды (біреуінде әсер көлемі η2=0,218; біреуінде p<0,001); 1 РБЗ-де әсер болмады; тағы 2 жұмыста FEV1 өлшенгенімен, нәтижелері көрсетілмеген. 6MWT және оның эквиваленттері: 6 зерттеуде жақсару (біреуінде η2=0,771; бірнешеуінде p≤0,05); 2 зерттеуде деректер берілмеген. Өмір сапасы: 7 зерттеуде жақсару (SGRQ/SF-36), 1 РБЗ-де CAT бойынша бейтарап нәтиже. SGRQ бойынша минималды клиникалық маңызды айырмашылыққа (MCID) жету 1 зерттеуде көрсетілді: 81,1% (MCID 4) және 72,2% (MCID 7). Жағымсыз құбылыстар бойынша мәліметтер шектеулі. Негізгі тәуекелдер: шағын іріктемелер, толық емес рандомизация/соқырлау. Қорытынды. Санаторий-климаттық және су бағдарламалары тұрақты СОӨА бар науқастарда жүктемеге төзімділікті және өмір сапасын жүйелі түрде жақсартады; FEV₁ көрсеткішіне әсері тұрақсыз және ұзақ мерзімді протоколдарды талап етуі мүмкін. Негізгі кемшілік – нәтижелерді стандарттау, әсер көлемдерін (effect size)/MCID және қауіпсіздік (жағымсыз құбылыстар, өршулер). Сол себепті, кемінде 6–12 айлық бақылаумен және бірыңғай соңғы нүктелер жиынтығы болатын көлемді, жақсы жоспарланған РБЗ-лер қажет.

Кіріспе. Интра- және экстракраниалдық атеросклероздық стеноз кезінде эндоваскулярлық стенттеу — минималды инвазивті процедура болғанымен, COVID-19 инфекциясынан кейінгі ұзақ мерзімді асқынулар бойынша жан-жақты зерттеулер жеткіліксіз. COVID-19-бен ауырған науқастарда стент тромбозы, инсульт, миокард инфарктісі және өлім-жітімнің артуы мүмкін болғандықтан, бұл науқастарда стенттеуден кейінгі ұзақ мерзімді нәтижелерді зерттеу қоғамдық денсаулық сақтау үшін маңызды. Бұл зерттеу COVID-19 инфекциясынан кейін интра- және экстракраниалдық артерияларда атеросклероздық стенозбен эндоваскулярлық стенттеуден кейінгі жағымсыз ұзақ мерзімді нәтижелерді зерттеудің жеткіліксіздігін шешуге бағытталған. Материалдар мен әдістер. Бұл ретроспективті зерттеу 2016–2017 жылдары пандемияға дейін Қазақстан Республикасы Президенті Іс Басқармасының Орталық клиникалық ауруханасының Нейрохирургия бөлімінде интра- немесе экстракраниалдық атеросклероздық стенттеу жүргізілген науқастар деректерін талдады. Негізгі нәтижелер — стент тромбозы, ишемиялық инсульт, миокард инфарктісі және жалпы өлім-жітім жиілігі. Нәтижелер. Зерттеуге барлығы 81 қатысушы кірді, олардың 32-сінде COVID-19 расталған (ПТР, антиген және антидене сынамалары арқылы) және олар COVID-19 тобына енді, қалған 49 қатысушы бақылау тобын құрады. Талдау COVID-19 және бақылау топтары арасында өлім-жітім, инсульт және инфаркт жиілігі бойынша статистикалық маңызды айырмашылықтарды анықтамады. Дегенмен, артериялық гипертензия өлім мен инсульттің елеулі болжаушысы ретінде анықталды. Бинарлық логистикалық регрессиялық талдау темекі шегудің жүрек-қантамырлық қауіптерін арттыруға бейімділік бар екенін көрсетті, бірақ статистикалық маңыздылыққа жеткен жоқ. Темекі шегу модификацияланатын негізгі қауіп факторы болғанымен, оның стенттеуден кейінгі нақты әсерін анықтау үшін үлкен көлемді зерттеулер қажет. Қорытынды. COVID-19 инфекциясы ұзақ мерзімді өлім-жітім, инсульт немесе миокард инфарктісі деңгейіне айтарлықтай әсер етпегенімен, артериялық гипертензия, темекі шегу және созылмалы стресс нашар нәтижелермен байланысты болды. Бұл нәтижелер эндоваскулярлық стенттеуден өткен науқастарда жүрек-қантамырлық қауіп факторларын басқарудың маңыздылығын көрсетеді.

Кіріспе. Азиялық жалбыз (Mentha asiatica Boriss.) – антисептикалық, қабынуға қарсы және спазмолитикалық қасиеттерімен танымал жалбыз (Mentha L.) тұқымдасының өкілі. Бұл өсімдіктің фармакологиялық белсенділігі биологиялық белсенді қосылыстардың, соның ішінде монотерпендер (ментол, ментон, пулегон), сесквитерпендер (β-кариофиллен) және флавоноидтардың жоғары құрамымен байланысты, олар ағзадағы физиологиялық процестерге кешенді әсер етеді. Фармакологиялық қасиеттерінің оң әсеріне қарамастан, кейбір зерттеулер фенолдық қосылыстар мен терпеноидтар ұзақ уақыт қолданғанда немесе жоғары дозаларда нефро- және гепатоуыттылық тудыруы мүмкін екенін көрсетеді. Жануарларға жүргізілген тәжірибелер жоғары концентрациядағы азиялық жалбыз (Mentha asiatica Boriss.) экстракттары бауыр, бүйрек және асқазан тіндерінде дистрофиялық өзгерістер мен некрозға әкелуі мүмкін екенін көрсетті. Ұзақ уақыт жоғары дозада қолданғанда бауыр жасушаларының митохондриялық белсенділігінде өзгерістер байқалды, бұл ішкі органдардың зақымдануына алып келеді. Мақсаты. Азиялық жалбыз (Mentha asiatica Boriss.) экстрактының қауіпсіздігін, өткір және созылмалы уыттылығын бағалау. Материалдар мен әдістер. Зерттеу салмақтары 20-30 г, жасы 8-10 апталық, аталық (♂) ақ түсті альбинос тышқандарға жүргізілді. Жануарлар стандартты виварий жағдайында ұсталып, зерттеу басталғанға дейін 10 күндік карантиннен өтті. Экстракт 14 күн бойы зонд арқылы пероральды жолмен енгізілді. Тәжірибе аяқталғаннан кейін жануарлар декапитация әдісімен өлтірілді, содан кейін бауыр, бүйрек және асқазан тіндерінің морфологиялық және гистологиялық зерттеулері гистологиялық жалпы қабылданған принциптерге сәйкес гематоксилин- эозин бояуымен жүргізілді. Нәтижелер. Бақылау тобының ағзалар құрылымында айтарлықтай өзгерістер байқалмады. 500 мг/кг дозасын алған топта бүйрек стромасының ісінуі және асқазан бездері эпителийінің паренхиматозды дистрофиясы анықталды. 2000 мг/кг дозасында бауырда некроз ошақтары, бүйрек өзекшелері эпителийінің тегістелуі, сондай-ақ асқазан тіндерінің ісінуі байқалды. 5000 мг/кг дозасында бауырда кең көлемді некроз, асқазанның шырышты қабатының бұзылуы және бүйректерде айқын дистрофиялық өзгерістер анықталды. Қорытынды. Алынған деректер азиялық жалбыз экстрактының уыттылығының дозаға тәуелді сипатын растайды. Доза артқан сайын ағзалардағы морфологиялық өзгерістер зақымданудың айқын (гепато және нефроуыттылығын) белгілерін көрсетеді.

Кіріспе. Акушерия және гинекология саласында соңғы жылдары босануға дайындықтың түрлі әдістері қолданылып келеді. Әр әдістің өзіндік артықшылықтары мен кемшіліктері бар.Сонымен қатар, бұл әдістерді өзара салыстыру аса маңызды, себебі жоспарланған босану түрі тікелей әйелдің денсаулығына, жаңа туған нәрестенің жағдайына және босанудың жалпы нәтижесіне әсер етеді. Зерттеудің мақсаты. Жүктіліктің 37-41 аптасында жатыр мойнын жетілдіру үшін қолданылатын преиндукция әдістерінің, соның ішінде механикалық (Фолей катетері), фармакологиялық (Е1 және Е2 простагландиндер) нәтижелерін салыстыру, тиімділігін бағалау. Материалдар мен әдістер. Зерттеу тобына 2024 жылдың қазан айынан-2025 жылдың ақпан айы аралығында Алматы қаласындағы №5 перзентханада(кафедраның клиникалық базасы)Қазақстан Республикасының Денсаулық сақтау министрлігінің 2023 жылғы клиникалық хаттамасына сәйкес преиндукция және индукция жүргізілген 107 жүкті әйел алынды. Зерттеу проспективті когорттық әдіс арқылы жүргізілді. Уақыттық өлшем ретінде босануға дайындықтың басталуынан баста,босану сәтіне дейінгі аралық алынды.Уақыт күн және сағат бойынша есептелді.Сонымен қатар,кейбір көрсеткіштер апталық жүктілік мерзімімен(гестациялық апта) белгіленді. Зерттеу барысында қиындықтар мен шектеулер туындамады. Жүкті әйелдер келесі топтарды құрды: І-топ простагландин Е1 (мизопростол) пероральды (n=44), ІІ-топ простагландин Е2 (динопростон гель) қынаптың артқы күмбезіне (n=33), ІІІ-топ Фолей катетерін цервикалды өзекке енгізу (n=30) қолданылды(перзентханада Клиникалық хаттамаға сәйкес 3 әдіс жасалынады). Нәтижелері. Босануға дайындық әдістерінің негізгі көрсеткіштері: жүктіліктің мерзімінен асуына бейімделу (жүктілік 41аптасы ± күн): І топ-57%, ІІ топ-76%, ІІІ топ- 66,6% (*р<0.05), жүктілік кезіндегі гипертензиялық жағдайлар: І топ-32%, ІІ топ -15%, ІІІ топ-23,3% (* р<0.05), нәрестенің құрсақ ішілік өсуінің тежелуі: І топ-7%, ІІ топ -6%, ІІІ топ -6,67% (* р<0.05), су аздық: І топ -4%, ІІ топта-3%, ІІІ топ -3,4% (*р<0.05). Тиімділігі бойынша: мизопростол-86,4%, динопростон-88%, Фолей катетері- 90%,Фолей+мизопростол комбинациясы-100 % нәтиже көрсетті. Осы әдістерді қолдану нәтижесінде, ең жиі асқынулар мизопростол тобында анықталды: ұрықтың қауіпті жағдайы (6,8%), босанғаннан кейінгі қан кету (9%) және босану әрекетінің әлсіздігі (6,8%). Қорытынды. Бұл зерттеу барысында жатыр мойнын дайындауда қолданылған простагландин Е2 (динопростон) және Фолей катетері әдістерінің қауіпсіздігі мен тиімділігі дәлелденді. Аталған әдістер табиғи жолмен босану көрсеткішін арттыруға оң әсер етіп, кесар тілігі арқылы босанудың жиілігін төмендетудің тиімді тәсілі ретінде қарастырылды.

Кіріспе. Медициналық қызметкерлердің аурушаңдығы мен оған байланысты уақытша еңбекке жарамсыздық күндері денсаулық сақтау жүйесінің кадрлық тұрақтылығы мен тиімділігіне елеулі әсер етеді. Мақсаты. Бұл зерттеудің мақсаты – кәсіби, әлеуметтік-демографиялық және мінез-құлықтық факторлардың медициналық қызметкерлер арасындағы уақытша еңбекке жарамсыздық жиілігіне әсерін бағалау. Әдістері. Кросс-секциялық зерттеуге 1211 медициналық қызметкер қатысты. Жынысы, жасы, еңбек өтілі, жұмыс тәртібі, зиянды әдеттердің болуы және соңғы бір жылдағы еңбекке жарамсыздық күндерінің саны бағаланды. Сипаттамалық статистика, t-тест, ANOVA және көптік сызықтық регрессия әдістері қолданылды. Нәтижелер. Еңбекке жарамсыздық күндерінің орташа саны жылына 3,51 күнді құрады (SD=1,72). Салыстырмалы талдауда еңбек өтілі артқан сайын (p=0,0027) және зиянды әдеттері бар қызметкерлер арасында (p<0,0001) еңбекке жарамсыздық күндерінің санының статистикалық тұрғыдан айтарлықтай өсуі байқалды. Қызметкерлердің жынысы және түнгі кезекшіліктердің әсері статистикалық тұрғыдан маңызды болмады. Регрессиялық модельде еңбек өтілі (β=0,14; p=0,0001) және зиянды әдеттер (β=0,19; p<0,0001) еңбекке жарамсыздық күндерінің санына тәуелсіз әсер етуші факторлар ретінде қалды. Қорытынды. Зерттеу нәтижелері бойынша медициналық қызметкерлердің уақытша еңбекке жарамсыздығына ең елеулі әсер ететін факторлар – кәсіби еңбек өтілі мен зиянды әдеттердің болуы. Алынған деректер медицина қызметкерлерінің еңбек қауіпсіздігін қамтамасыз етуге бағытталған алдын алу және ұйымдастырушылық шараларды әзірлеу кезінде ескерілгені жөн.

Түйіндеме Кіріспе. Балалар мен жасөспірімдердегі когнитивтік даму, әсіресе мидың дамуының сыни кезеңдерінде, тамақтану мәртебесіне сезімтал процесс ретінде жиі қарастырылады. Микронутриенттердің когнитивтік қызметке әсерін зерттеген көптеген рандомизацияланған бақыланатын зерттеулер (РБЗ) мен когорталық зерттеулерге қарамастан, олардың нәтижелері популяциялар, интервенция түрлері, бастапқы жетіспеушілік деңгейі және бағалау құралдарының айырмашылығына байланысты қарама-қайшы болып қалуда. Мақсаты. Бұл мета-талдау қазіргі ғылыми деректерді жалпылау арқылы нутритивтік интервенциялардың мектеп жасындағы популяцияда когнитивтік функцияға әсерін бағалауға бағытталған. Әдістері. PubMed, Cochrane Library, Embase, Scopus және Google Scholar дерекқорларында 2007 жылдан 2024 жылға дейін PRISMA 2020 ұсынымдарына сәйкес жүйелі іздеу жүргізілді. Зерттеуге 18 жасқа дейінгі балаларға бағытталған, тағамдық қоспалар, байытылған өнімдер немесе модификацияланған диеталардың когнитивтік көрсеткіштерге әсерін бағалаған РБЗ мен проспективті когорталық зерттеулер енгізілді. Жүйелі қателік қаупі ROB-2 құралымен бағаланды. Мета-талдау үшін DerSimonian–Laird әдісімен кездейсоқ әсерлер моделі қолданылды, стандартталған орташа айырмашылықтар (SMD) және 95% сенімділік интервалдары (CI) есептелді. Подтоптық және сезімталдық талдау жүргізілді; жарияланымдық бейтараптық шұңқыр диаграммалар мен Эггер тесті арқылы бағаланды. Нәтижелері. Қорытынды талдауға он алты зерттеу (13 РБЗ, 3 когорталық/аралас дизайн) енгізілді. Интервенциялар бір микронутриентті (мысалы, D дәрумені, омега-3) қоспалардан бастап көпкомпонентті формулаларға дейін әртүрлі болды. Когнитивтік нәтижелер жады, атқарушы функциялар, назар аудару және ақпаратты өңдеу жылдамдығын қамтыды. Жалпы әсер статистикалық тұрғыдан мәнді болды (SMD = 0.34; 95% CI: 0.18–0.50; p < 0.001), орташа гетерогенділікпен (I² = 52.7%). Топ аралық талдау зейін тапшылығы және гиперактивтілік синдромы/аутисттік спектр бұзылысы бар балаларда (SMD = 0.48), бастауыш сынып оқушыларында (SMD = 0.36), сондай-ақ тамақтану тапшылығы бар аймақтарда (SMD = 0.41) әсерлердің күштірек екенін көрсетті. Қатысқан зерттеулердің басым бөлігі (n = 10) жүйелі қателік қаупінің төмен деңгейін көрсетті; үш зерттеу – рандомизация немесе нәтижелерді бағалау айқын еместігіне байланысты жоғары тәуекелге ие болды. Қорытынды. Нутрициялық интервенциялар әсіресе осал топтардағы мектепке дейінгі және мектеп жасындағы балалардың, когнитивтік функцияларына орташа, бірақ тұрақты оң әсер етеді. Бұл деректер нысаналы стратегиялар мен мінез-құлықтық терапия сияқты біріктірілген тәсілдердің когнитивтік нәтижелерді оңтайландырудағы маңыздылығын көрсетеді. Алайда зерттеу дизайндарындағы өзгергіштік пен интервенциялардың қысқа мерзімділігі ұзақ мерзімді және контекстке бейімделген зерттеулердің қажеттілігін айқындайды.

Кіріспе. Дәрігерлік құпия – пациенттің жеке деректерін қорғаудың және жеке өмірге қол сұғылмаушылық құқығын қамтамасыз етудің маңызды элементтерінің бірі. Қазақстанда денсаулық сақтау жүйесінің цифрлануы және мемлекеттік органдардың өкілеттіктерінің кеңеюі аясында медициналық мәліметтердің құпиялылығын сақтау мәселесіне қатысты жаңа сын-қатерлер туындауда. Мақсаты. Бұл мақала Қазақстан Республикасында дәрігерлік құпия институтының құқықтық реттелуін талдау, заңнамалық олқылықтар мен медициналық деректердің құпиялылығына төнетін қауіптерді анықтау, сондай-ақ құқық қолдану тәжірибесін жетілдіру бойынша ұсыныстар әзірлеуге бағытталған. Материалдар мен әдістер. Зерттеуде салыстырмалы-құқықтық талдау, жүйелі және нормативтік әдістер қолданылып, қолданыстағы нормалардың халықаралық стандарттарға (GDPR, HIPAA) сәйкестігі бағаланды. Сонымен қатар, Қазақстан Республикасының нормативтік-құқықтық актілеріне және сот практикасына контент- талдау жүргізілді. Нәтижелер. Қазақстан заңнамасы дәрігерлік құпияны формалды түрде қорғауды қамтамасыз етеді, алайда пациенттің келісімінсіз мемлекеттік органдарға медициналық деректерді сұратуға мүмкіндік беретін бірқатар ерекшеліктер де бар. Негізгі мәселелердің қатарына ұлттық қауіпсіздік критерийлерінің нақтыланбауы, цифрлық медициналық деректер базасына қолжетімділіктің жеткіліксіз реттелуі және пациенттерге олардың деректерінің үшінші тұлғаларға берілуі туралы хабарламаудың тиімді тетіктерінің жоқтығы жатады. Сондай-ақ, медициналық ақпараттық жүйелердің киберқауіпсіздік деңгейінің төмендігі және пациенттердің өз құқықтары туралы жеткіліксіз хабардар болуы ақпараттың сыртқа таралу қаупін арттыратыны анықталды. Қорытынды. Қазақстанда медициналық құпияны қорғау деңгейін арттыру үшін бірнеше бағыттар бойынша реформалар қажет: медициналық деректерді жария ету туралы сұрау салуларға сот бақылауын күшейту, оларды заңсыз таратқаны үшін қылмыстық және әкімшілік жауапкершілікті күшейту, ашықтық пен пациенттерді хабардар ету тетіктерін енгізу, киберқауіпсіздік стандарттарын жетілдіру. Медициналық қызметкерлерге арналған білім беру бағдарламаларын әзірлеу және пациенттердің құқықтық сауаттылығын арттыру да медициналық құпияны сақтау институтын нығайту және оны цифрлық дәуірге бейімдеу жолындағы маңызды қадамдар болып табылады.

Кіріспе. Тестостерон деңгейінің төмендеуі ер адамның көптеген ағзалары мен жүйелерінің қызметіне теріс әсер етеді, өмір сапасын және өмір сүру болжамын нашарлатады. Жасы ұлғайған ер адамдарда гипогонадизм жағдайында висцеральды семіздік тән. Бұл дене тұсындaғы және іш қуысының аймағындағы майдың артық жиналуы. Висцеральды майдың көбеюі половой гормондардың және липидтер алмасуының бұзылуына әсер етеді. Бұл факторлар бірлесіп, ер адамдарда ерте кезеңде және жасқа байланысты гипогонадизмнің дамуына және прогрессиясына әкеледі. Мақсат. Қазақ ұлтынан шыққан артық салмағы бар ер адамдар арасында тестостеронның фракциялары деңгейінің липидтер алмасу маркерлерімен байланысын бағалау. Материалдар мен әдістер. Зерттеуге барлығы 417 адам қатысты. Олардың 135-і гипогонадизммен ауыратын науқастар, 282-і сау ер адамдар. Гипогонадизммен ауыратын науқастарда триглицеридтер деңгейінің статистикалық тұрғыдан маңызы бар артқаны (р < 0,001), ЛПНП және альбуминнің төмендегені (р < 0,001) байқалды. Сондай- ақ триглицеридтер деңгейінің референстік мәннен (1,7-2,25 mM/L) жоғары көтерілгені байқалды. Гормоналды статус зерттеуінде гипогонадизммен ауыратын ер адамдарда жалпы тестостеронның (р < 0,001) және ГСПГ деңгейінің (р < 0,001) бақылау тобымен салыстырғанда төмендегені анықталды. Сондай-ақ, ер адамдарда бос тестостеронның (р = 0,3), биожетімді тестостеронның (р = 0,1) және ЛГ деңгейінің (р = 0,6) бақылау тобымен салыстырғанда төмендегені байқалды, бірақ статистикалық мәні жоқ. Нәтижелер. Артық салмақ пен семіздік тестостеронның фракцияларының төмендеуіне әсер етеді. Зерттеу барысында жалпы тестостерон деңгейінің (р < 0,001) және ГСПГ деңгейінің (р < 0,001) бақылау тобымен салыстырғанда төмендегені байқалды. Сонымен қатар, бос тестостерон (р = 0,3), биожетімді тестостерон (р = 0,1) және ЛГ (р = 0,6) деңгейінің бақылау тобына қарағанда төмендегені байқалды. Корреляциялық талдау тестостеронның андрогендік статус көрсеткіштерімен (жалпы тестостеронмен (р=0,001), ГСПГ-мен (р=0,014)) теріс әлсіз корреляция бар екенін көрсетті. Қорытынды. Жасы ұлғайған ер адамдарда абдоминальды семіздік тестостерон деңгейінің төмендеуіне және липидтер алмасуының бұзылуына себеп болады. Семіздік және дислипидемия — тестостерон деңгейінің төмендеуінің хронологиялық жасқа қарағанда кең таралған себептері. Осы деректерге сүйене отырып, артық салмағы мен дислипидемиясы бар ер адамдарда гипогонадизм белгілеріне ерекше назар аударуымыз керек.

Кірспе. Атопиялық дерматит тағамдық аллергия, аллергиялық ринит және астма сияқты аллергиялық аурулар тобына жатады. Атопиялық дерматит рецидивтермен сипатталатын кең таралған созылмалы гетерогенді қабынатын тері ауруы. Оның дамуына ықпал ететін негізгі факторлар – генетикалық бейімділік, эпидермиялық барьердің бұзылуы және иммундық жүйенің дисфункциясы. Бұл зерттеудің мақсаты Қазақстан тұрғындары арасында атопиялық дерматит гендерінің полиморфизмін зерттеу. Материалдар мен әдістер. Біздің жағдайда, зерттеуге атопиялық дерматитпен ауыратын 322 адам және 328 сау бақылау тобы қатысты. Барлығы 120 бірнуклеотидтік полиморфизм (SNP) Quant Studio 12K Flex нақты уақыттағы ПТР жүйесі арқылы скринингтен өтті және генотиптелді. Нәтижелер. Сегіз SNP (rs79497729, rs12144049, rs2321443, rs3091307, rs3208007, rs10995245, rs56302621, rs72823628) және атопиялық дерматит арасында маңызды байланыстар анықталды. Қорытынды. Біздің деректеріміз атопиялық дерматитте SNP әсерінің қазіргі түсінігін растайды және кеңейтеді. Зерттеу маңызын атап өтсек, зерттеу Қазақстан популяциясының ерекшеліктеріне назар аударуымен ерекшеленеді және зерттеу мәліметтері аз немесе мүлдем жоқ Орталық Азия жөнінде құнды ақпарат береді.

Кіріспе. Химералық антигендік рецепторлар (CAR-T) негізіндегі терапия – рефрактерлі онкогематологиялық ауруларды емдеудегі серпінді бағыттардың бірі болып табылады. Алайда бұл әдістің қолданылуы өндірістің күрделілігі мен құнының жоғары болуына байланысты шектеулі. Қазақстанда жыл сайын шамамен 180–240 науқас осындай терапияға мұқтаж, бірақ оларға қолжетімділік іс жүзінде жоқ. Мақсаты. Зерттеу мақсаты — CD19 антигеніне спецификалық CAR-T жасушаларын алу үшін автоматтандырылған жүйені пайдалана отырып, жергілікті және стандартталған өндіріс протоколын әзірлеу. Материалдар мен әдістер. CD19 CAR рецепторын кодтайтын лентивирустық векторларды пайдалана отырып, Т-лимфоциттерді бөліп алу, белсендіру және трансдукциялау үшін CliniMACS Prodigy автоматтандырылған платформасы қолданылды. CAR-T жасушаларының функционалдық белсенділігі протокеттік цитометрия әдісімен CD19- (K562) және CD19+ (Raji) жасушалық желілерінде зерттелді. Сапаны бақылау стерильділікті, репликацияға қабілетті вирустың болмауын және жасушалық препараттардың фенотиптік сипаттамаларын бағалауды қамтыды. Нәтижелер. Стерильділік, репликацияға қабілетті вирустың болмауы және CD3+CAR+ жасушаларының үлесі (75,18%) сияқты халықаралық стандарттарға сай келетін CAR-T жасушалық препараттары алынды. In vitro жағдайындағы тәжірибелерде CAR-T жасушаларының CD19+ нысан-жасушаларына (Raji) қатысты жоғары спецификалық цитоуыттылығы көрсетілді, ал CD19− жасушаларына қатысты спецификалық емес лизис мардымсыз болды. Жасалған және валидацияланған протокол өндірісті стандарттауға және CAR-T терапиясының Қазақстандағы қолжетімділігін арттыруға мүмкіндік береді. Нәтижелер CAR-T жасушалық препараттарын жергілікті деңгейде тиімді өндіру мүмкіндігін дәлелдейді, бұл өңірдегі ауыр гематологиялық аурулары бар науқастарды емдеу келешегін айтарлықтай жақсарта алады. Қорытынды. Ұсынылған CliniMACS Prodigy платформасы негізінде CD19- спецификалық CAR-T жасушаларын өндіру протоколы халықаралық талаптарға сәйкес келеді және B-жасушалы онкогематологиялық ауруларды емдеуге арналған жоғары сапалы жасушалық препараттар алуға мүмкіндік береді.

Введение. Корь у беременных представляет значительную угрозу для здоровья матери и плода. Снижение коллективного иммунитета и отказ от вакцинации приводят к вспышкам заболевания даже в развитых странах, а физиологические изменения в иммунной системе увеличивают риск осложнений, таких как выкидыши, преждевременные роды и врожденные аномалии. Цель исследования. Описать клинические особенности течения кори у беременных в период эпидемического подъема. Материалы и методы исследования. В исследовании проанализированы медицинские карты 63 беременных пациенток, госпитализированных в Областную клиническую инфекционную больницу во время подъема заболеваемости корью в Актюбинской области. Анализ включал данные о жалобах, клинических проявлениях, лабораторных и инструментальных исследованиях с расчетом процентных соотношений по каждому показателю. Результаты. Распределение по возрасту показало: 46% – от 20 до 30 лет, 46% – старше 30 лет и 8% – младше 20 лет. Все пациентки были привиты против кори в детстве, однако данные о повторной вакцинации во взрослом возрасте отсутствовали. Тяжёлые формы – 30%, средние – 67%, лёгкие – 3%. Большинство пациенток (76,2%) находились в стационаре 6–8 дней, остальные – менее 5 или более 8 дней. Классические симптомы кори: высокая температура (38,5–40°C) на 3–5 дней, ярко выраженный катаральный период с кашлем, ринитом, конъюнктивитом, пятна Бельского-Филатова-Коплика (100%) и типичное распространение сыпи. Бронхит выявлен у 12,7% (из них с обструктивным типом у 37,5%), пневмония – у 11,1% (с одышкой и риском дыхательной недостаточности), диарея – у 4,8%, выкидыш – в 1 случае, энцефалит не зарегистрирован. Отмечены лейкопения (23,8%), относительный лимфоцитоз (74,6%), нейтрофилез (79,4%), повышенная СОЭ (84,1%), анемия (92,1%) и тромбоцитопения (14,3%). При тяжёлом течении – выраженные изменения печеночных ферментов. Выводы. Корь у беременных протекает тяжело, с 30% случаев характеризующихся выраженной интоксикацией и высокой лихорадкой. Наблюдались признаки выраженного воспалительного процесса – лейкопения, анемия и цитолиз гепатоцитов.

Введение. Хронические неинфекционные заболевания являются основной причиной смертности в мире. Эффективная профилактика на уровне первичной медико- санитарной помощи может значительно снизить преждевременную смертность и улучшить качество жизни, особенно среди лиц старших возрастных групп. Однако доступные данные о реализации профилактической деятельности в ПМСП Казахстана ограничены. Цель исследования: изучить текущие практики и потребности медицинских работников, а также ожидания и поведение пациентов в сфере профилактической помощи в учреждениях ПМСП г. Алматы. Материалы и методы. Данное описательное поперечное исследование было проведено в 10 учреждениях ПМСП Алматы в 2024 году. Результаты. Проводились анкетные опросы среди 240 медицинских работников и 360 пациентов старше 50 лет с хроническими заболеваниями. Результаты исследования показали, что в профилактической деятельности участвовали 94,2% медработников, однако 32,9% не проходили специализированного обучения. Нехватку информационных материалов отметили 50,8%. Среди пациентов 86,9% демонстрировали приверженность к гипотензивной терапии, но только 60,6% соблюдали рекомендации полностью. Около 21% не знали свой уровень артериального давления. Высокую удовлетворенность профилактикой отметили 56,7% пациентов. Заключение. Несмотря на активность медицинских работников, имеются недостатки в подготовке и ресурсном обеспечении. Пациенты демонстрируют готовность к профилактике, но нуждаются в лучшей информированности. Результаты подчеркивают необходимость системного укрепления профилактической помощи в ПМСП, особенно с учётом потребностей целевых групп.

Пародонт ауруы, тіс кариесі және ауыз қуысының қатерлі ісігі сияқты ауыз қуысы аурулары ауыз қуысының денсаулығына ғана емес, бүкіл денеге әсер ететін маңызды денсаулық проблемалары болып табылады. Дәстүрлі диагностикалық әдістер көбінесе бұл ауруларды тек соңғы кезеңде анықтайды, бұл емдеу мүмкіндіктері мен нәтижесін шектейді. Биомакерлердің пайда болуы - сілекей және қызыл иектің кревикулярлық сұйықтығы (GCF) сияқты дене сұйықтықтарында кездесетін биологиялық молекулалар - ерте инвазивті емес диагностика, болжау және жеке емдеу үшін перспективалы мүмкіндіктер ұсынады. Бұл шолуда ауыз қуысының ауруларын диагностикалаудағы биомаркерлердің рөлі зерттеледі, олардың патологияны ерте кезеңде анықтау қабілетіне назар аударылады. Пролинге бай протеиндер (PRPs) және микроРНҚ (миРНҚ) сияқты сілекей биомаркерлері тіс кариесінің және ерте сатыдағы ауыз қуысының скамозды жасушалық карциномасының (OSCC) қаупін анықтайтыны көрсетілген. RANKL/OPG қатынасы және цитокиндер сияқты GCF биомаркерлері клиницистерге пародонт ауруларының дамуын бақылауға және емдеу жоспарларын сәйкестендіруге мүмкіндік береді. Жоғары өнімді технологиялар мен жасанды интеллектті биомаркерді зерттеуге біріктіру диагностикалық дәлдікті және жеке күтімді одан әрі жақсартады. Бұл шолудың мақсаты - ауыз қуысының аурулары үшін қазіргі биомаркерлердің қолданылуын егжей- тегжейлі талдау және талқылау. Әртүрлі патологияларды, соның ішінде қатерлі ісіктерді диагностикалаудың перспективалы құралдарын білдіретін сілекей мен қызыл иектің кревикулярлық сұйықтығының (GCF) биомаркерлеріне ерекше назар аударылады. Бұл биомаркерлер ерте анықтау, аурудың дамуын бақылау және терапевтік араласулардың тиімділігін бағалау үшін жоғары әлеуетке ие.

Кіріспе. Омыртқа деформациясының кең тараған түрі, даму себебі анықталмаған идиопатиялық сколиоз болып табылады. Кең тарауына қарамастан, бүгінгі күнге дейін дәрігерлермен қабылданып қалыптасқан жүйелік емдеу әдісі жоқ. Зерттеудің мақсаты. Кеуде және бел омыртқаларының 3-4-ші дәрежелі сколиозы бар науқастарда деформацияны хирургиялық түзету кезінде қолданылатын интраоперациялық компьютерлік томографпен біріктірілген навигациялық жүйені қолданудың нәтижелерін көрсету. Материалдар мен әдістер. Зерттеу барысында медициналық құжаттар, оның ішінде операциялық хаттамалар мен диагностикалық шаралардың нәтижелері сараланды. Алынған деректерді статистиканың сипаттамалық әдістерін қолдану арқылы баяндадық. Зерттеуге Кобб жіктемесі бойынша 3-4 дәрежелі омыртқаның сколиозы немесе кифосколиозы бар науқастар қатысты. Науқастарды іріктеу барысында, тек идиопатиялық омыртқа деформациясы анықталған науқастар ғана кіргізілді, басқа деформациялары анықталған науқастар зерттеуден шығарылды. Барлық науқастардан (олардың ата-анасынан немесе заңды өкілінен) жазбаша рұқсат алынды. Нәтижелер мен талқылау. Омыртқаның сколиозы бар 11 мен 20 жас аралығындағы 37 адамға жасалған операцияның нәтижелерін талдау жүргізілді. Омыртқа деформациясының сколиозды қисығының орналасуы бойынша кеуде бөлімінің омыртқа деформациясы – 21 адамда, кеуде-бел деформациясы – 10 жағдайда, бел бөлімінің деформациясы – 6 науқаста анықталды. Науқастардың орташа жас мөлшері 16,3±2,3 болды. Барлығы 456 транспедикулярлы бұранда орнатылды. Қорытынды. Омыртқаның сколиозды (кифосколиозы) деформациясын түзетуде транспедикулярлық бұрандаларды орнатуда интраоперациялық компьютерлік томографқа кіріктірілген навигациялық жүйелерді қолданудың болашағы үлкен және мүмкіндігі жоғары. Алайда, әдістің қымбат болуына байланысты, еліміздің барлық аумағында қолданысқа енгізу мүмкін емес.

Кіріспе. Аяқ сүйектерінің сынуы педиатриялық тәжірибеде барлық қаңқа сүйектерінің сынуының шамамен 10% құрайды. Рентгенография балалардағы аяқтың сынуын диагностикалаудың негізгі әдісі болып қала береді, бірақ рентгендік көріністі дәл түсіндіру үшін диагностикалық қателіктер қаупін азайту және ықтимал асқынуларды уақтылы анықтау үшін қаңқаның даму ерекшеліктерін ескеру қажет. Зерттеудің мақсаты- рентгенологиялық зерттеуге сәйкес балалар мен жасөспірімдердегі аяқ сүйектерінің сыну ерекшеліктерін зерттеу. Әдістері. 01.09.2023 - 31.12.2023 аралығандағы Алматы қаласының №2 ҚБКА қабылдау бөліміне жедел табан жарақатымен түскен 1159 науқастың медициналық құжаттары мен рентгенологиялық зерттеу нәтижелеріне сараптама жүргізілді. Зерттеуге қосу критерийлері 1 жастан 18 жасқа дейінгі науқастар және анамнезінде жедел табан жарақатының болуы деп табылды. Нәтижелері. Рентгенологиялық мәліметтердің қорытындысы бойынша, табан сүйегінің сынуы 471 жағдайда (40,6%), табан жұмсақ тіндердің соғылуы 674 жағдайда (58,2%), табан сүйегінің жұмсақ тіндерінің ашық жыртылған жарасы 12 жағдайда (1,0%), табан сүйегінің жұмсақ тіндерінің травмадан кейінгі инфильтраты 2 жағдайда (0,2%) болып келді. Табан сүйегінің сынуының негізгі себептері тұрмыстық, спорттық, жол- көлік оқиғасы екені анықталды. Локализациясы бойынша 18 жасқа дейінгі табан сүйегінің сынуы жиі табанның алдыңғы бөлімінде 462 (98%), ортаңғы бөлімінде (7 – 1,6%), 2 (0,4%) жағдайда табанның артқы бөлімінде кездесті. Рентгенограммаларда көбінесе қиғаш сынықтар (42,7%), «жасыл бұтақ типі» бойынша (32,7%) және эпифизеолиз (11,5%) көрініс берді. Табан сүйегінің асқынуларының сараптамасы бойынша, жедел травма кезінде ығысқан сыныққа (17 – 3,6%) қарағанда, буынішілік сынуы (172 – 36,5%) жиірек кездесетіні анықталды. Қорытынды. Зерттеу деректері көрсеткендей балалардағы аяқ сүйектерінің сынуының көпшілігі 7 жастан 14 жасқа дейін, олардың арасында қыздармен салыстырғанда ұлдарда сыну қаупі айтарлықтай жоғары. Сондай- ақ, зерттеу нәтижелері бойынша алдыңғы аяқ сынған кезде ең осал локализация болып табылады. Нәтижелер балалардағы аяқтың сынуын дұрыс диагностикалау және емдеу үшін рентгенографияның маңыздылығын, сонымен қатар осы жас тобындағы жарақаттануды азайту үшін алдын алу шараларының қажеттілігін көрсетеді.

Кіріспе. Сүт безі қатерлі ісігі әйелдер арасындағы өлім-жітімнің негізгі себептерінің бірі болып табылады, және оны ерте диагностикалау клиникалық нәтижелерді жақсартуда және өлім-жітімді төмендетуде маңызды рөл атқарады. Сүт безі қатерлі ісігін диагностикалауда жасанды интеллект (ЖИ) әдістерін қолданудың тиімділігін бағалау және 2010 жылдан 2023 жылға дейін жарияланған бірнеше зерттеулер деректеріне негізделген диагностикалық дәлдік бойынша мета- анализ жүргізу. Материалдар мен әдістер. Жүйелі шолу PRISMA нұсқауларына сәйкес жүргізілді. Әдебиеттерді іздеу PubMed, Scopus және Web of Science дерекқорларында «сүт безі қатерлі ісігі», «жасанды интеллект», «машиналық оқыту» және «терең оқыту» тақырыптарын қамтитын кілт сөздер мен MeSH терминдерінің комбинацияларын пайдалана отырып жүзеге асырылды. Мета-анализге сезімталдық, ерекшелік және ROC қисығы астындағы аудан (AUC) көрсеткіштерін пайдалана отырып, ЖИ әдістерінің диагностикалық дәлдігін бағалаған 24 зерттеу енгізілді. Деректердің статистикалық талдауы кездейсоқ әсерлер моделін пайдаланып жүргізілді, ал зерттеулердің сапасы QUADAS-2 құралы арқылы бағаланды. Нәтижелер. ЖИ әдістері үшін AUC мәндерінің диапазоны 0.80-ден 0.96-ға дейін болды, бұл олардың жоғары диагностикалық дәлдігін көрсетеді. Ең жоғары көрсеткіштер McKinney және т.б. (2020) (AUC = 0.95, 95% СД: 0.92–0.98) және Ribli және т.б. (2018) (AUC = 0.95, 95% СД: 0.93–0.98) зерттеулерінде көрсетілді. Нейрондық желілер (CNN) барлық әдістер арасында ең жоғары дәлдікті көрсетті. Зерттеулер арасындағы деректердің гетерогенділігі айтарлықтай болып, бұл сезімталдық талдауын және гетерогенділіктің көздерін анықтау үшін метарегрессиялық талдауды жүргізуді талап етті. Қорытынды. ЖИ әдістері сүт безі қатерлі ісігін диагностикалауда үлкен әлеуетке ие, олар жоғары сезімталдық пен ерекшелікті көрсетеді. Дегенмен, болашақ зерттеулер нәтижелердің қайталанымдылығын жақсартуға, тәсілдерді стандарттауға және алгоритмдердің медициналық тәжірибеде қауіпсіз әрі тиімді қолданылуын қамтамасыз ету үшін олардың ашықтығын арттыруға бағытталуы тиіс.

Кіріспе. автотрансплантация әдісі қолданылған бауырдың кең абдоминальды альвеококкозы қазіргі орыс әдебиетінде сипатталмаған. Біз төменгі Вена кавасына инвазиясы бар кең абдоминальды альвеококкозы бар науқаста сәтті жасалған операция тәжірибесін береміз. Жағдайдың сипаттамасы. "өкпе, ми метастаздары бар бауыр альвеококкозы" диагнозы қойылған науқас (әйел, 64 жаста). Анамнезінен: 2021 жылы мидың альвеококкозы анықталды, 2023 жылы сол жақ маңдай бөлігінен альвеококкэктомия жасалды және бауыр альвеококкозы диагнозы қойылды. Құрсақ қуысы мүшелерінің, ретроперитонеальді кеңістіктің, кеуде қуысының және медиастинаның компьютерлік томографиясын (контрастпен) жүргізу кезінде: паразиттік генездің бауырдың оң жақ бөлігінің кисталық түзілуі, екі өкпенің төменгі бөлігінің түзілуі. Ота жасау көлемі – Лапаротомия, cол бөліктік гемигепатэктомиясымен төменгі қуыс венасының резекциясы, төменгі қуыс венасының синтетикалық протезбен пластикасы, бауырдың реминантты оң бөлігінің ортотопиялық трансплатациясы. Нәтижелері. Операциядан кейінгі кезең біркелкі өтті. Операциядан кейінгі кезеңде эмпирикалық антибиотикалық терапия басталды: меропенем 1000 мг тәулігіне 3 рет (10 күн). Гастропротективті омепразол терапиясы 40 мг тәулігіне 1 рет (14 күн). Клексан тері астына тәулігіне 1 рет (2 күн) 0,2 мл, содан кейін тәулігіне 1 рет (10 күн) 0,4 мл тағайындалды. Жаңа мұздатылған плазманың 20 дозасын, эритроциттік суспензияның 7 дозасын, тромбоциттік массаның 2 дозасын трансфузиялау, 14 тәулік ішінде күн сайын 100 мл 10% альбумин енгізу жүргізілді. Дренаж жүйелері 9-шы күні алынып тасталды. 12-ші күні науқас реанимация бөлімінен палатаға ауыстырылды, ал операциядан кейінгі 20-шы күні жақсартумен шығарылды. Қазіргі уақытта науқас амбулаториялық бақылаудың 12-ші айында. Іштің компьютерлік томографиясының мәліметтері бойынша түзілудің қайталануы байқалмайды. Қорытынды. Таралмалы бауыр альвеококозының порталдық венасының бифуркациясына, төменгі қуыс венасына және гепатикоковальды конфлюэнсіне инвазиясы босада, оталы ем ең тиімді болып табылады, және ол мамадырылған мекемелерде орындалуы мүмкін.

Атрофический гастрит — это хроническое заболевание желудка, характеризующееся прогрессирующей атрофией слизистой оболочки, что значительно увеличивает вероятность развития рака. Это исследование посвящено анализу современных знаний и методов диагностики, мониторинга и лечения атрофического гастрита, а также оценке их применимости в условиях Республики Казахстан с целью разработки актуализированных рекомендаций для клинической практики. В рамках исследования был проведен всесторонний анализ существующих доказательств, представленных в научной литературе, с учётом мнений экспертов в области гастроэнтерологии. Для разработки рекомендаций Best Practice Advice использовался системный подход, который включал обзор актуальных литературных источников с применением научных баз данных PubMed, Scopus и Web of Science. Второй этап работы заключался в проведении Экспертного совета, в ходе которого были обсуждены ключевые аспекты диагностики и терапии атрофического гастрита, а также специфические особенности его течения в Казахстане. Полученные данные позволили сформулировать обновленные рекомендации Best Practice Advice, которые будут полезны для практикующих врачей в улучшении диагностики и лечения этого заболевания, а также для формирования стратегий профилактики и своевременного вмешательства в клинической практике, что способствует снижению рисков возникновения рака желудка и улучшению качества жизни пациентов.

Қазіргі уақытта церебральды қан ағымын бағалаудың ең өзекті әдісі-КТ перфузиясы (КТП). CTP ишемиялық инсульт диагностикасында рентгендік компьютерлік томографияның маңыздылығын кеңейтеді. КТ перфузиясы бүгінде жедел цереброваскулярлық бұзылуларға күдікті науқастарды зерттеудің клиникалық қол жетімді әдісіне айналуда және белгілі бір науқас үшін емдеу туралы шешім қабылдауға мүмкіндік беретін цереброваскулярлық функционалды деректерді ұсынады. Зерттеуіміздің мақсаты- бұл шолуда жедел ишемиялық инсультті диагностикалау және емдеу үшін әртүрлі бейнелеу парадигмаларының негізінде жатқан дәлелдердің ағымдағы күйін, соның ішінде ғылыми зерттеулер мен ірі шолулардағы ағымдағы ұсыныстарды қарастыру. Біз сондай-ақ негізгі терапевтік салалардағы соңғы нейробейнелеу жетістіктері мен ағымдағы сынақтарды, сондай-ақ инсультті диагностикалау және емдеу шешімдерін қабылдау үшін нейробейнелеуді пайдаланудың ықтимал болашақ тәсілдері туралы хабардар ету үшін бейнелеуді таңдау критерийлерін қарастырамыз.

Чимериялық антигенді рецепторлы Т-жасушалық (CAR-T) терапия рецидивті немесе рефрактерлі гематологиялық қатерлі ісіктерді, мысалы, лейкемия, лимфома және көптеген миелома ауруларын емдеудегі революциялық жетістік болып табылады. Клиникалық зерттеулердегі жоғары тиімділігіне қарамастан, CAR-T терапиясын күнделікті денсаулық сақтау жүйелеріне енгізуде әлі де көптеген қиындықтар бар. Бұл жүйелік шолу CAR-T терапиясын енгізудің негізгі аспектілерін қарастырады, соның ішінде өндірісті ұйымдастыру логистикасы, экономикалық бағалау, инфрақұрылымдық дайындық, реттеуші негіздер, пациенттердің пікірлеріне негізделген нәтижелер (PROMs) және ұзақ мерзімді бақылау стратегиялары. 25 зерттеудің деректері CAR-T терапиясының терапевтік әлеуетінің жоғары екенін көрсеткенімен, ұзақ өндіріс уақыты мен арнайы жабдықталған мекемелерге қажеттілік сияқты логистикалық кедергілер оның кең көлемде қолданылуын тежейді. Экономикалық талдаулар жоғары бастапқы шығындарды және төмен ресурстық жағдайларда қолжетімділіктің шектеулігін көрсетеді. PROM деректері пациенттердің өмір сапасының елеулі жақсаруын көрсетеді, бірақ бұл деректер негізінен қысқа мерзімді болып табылады. Цитокиндердің босап шығу синдромы мен нейроуыттылық сияқты жағымсыз әсерлер қатаң қауіпсіздік хаттамаларын және арнайы дайындалған медициналық топтарды талап етеді. Ұзақ мерзімді бақылау аз зерттелген, және тірі қалған пациенттерді күту бойынша бірнеше зерттеу жүргізілген. Бұл қиындықтарды жеңу үшін шолу әлеуетті шешімдерді ұсынады, олардың ішінде децентрализденген өндіріс, инновациялық өтеу үлгілері және пациенттерді таңдау критерийлерін жетілдіру бар. Мүдделі тараптардың ынтымақтастығы, сенімді саясат негіздері және пациентке бағытталған тәсілдер CAR-T терапиясын табысты енгізу үшін өте маңызды. Болашақ зерттеулер ұзақ мерзімді зерттеулерге, нақты тәжірибелерге және тірі қалған пациенттерге арналған бейімделген хаттамаларға назар аударуы керек.

Кіріспе. Жедел ишемиялық инсульт дүние жүзі бойынша өлім-жітім мен мүгедектіктің негізгі себептерінің бірі болып қала береді. Бастапқы нейровизуализацияның стандарты — контрастсыз компьютерлік томография (NCCT), бірақ ерте кезеңдегі ишемиялық өзгерістер («subtle» мидың тоқымасының тығыздығының төмендеуі) визуалды талдауда анықталмай қалуы мүмкін. Осы зерттеудің мақсаты — КТ-бейнелерінен тығыздығы төмендеген аймақтарды автоматты түрде анықтайтын терең нейрожелі моделіне негізделген жүйе жасап, оны «Cerebra» платформасына біріктіру. Материалдар мен әдістер. Зерттеуге жедел ишемиялық инсульт диагнозы расталған 246 пациент (127 ер адам және 119 әйел) кірді. Ерлердің орташа жасы — 58,96 ± 8 жыл, әйелдердікі — 62,15 ± 8 жыл. Барлық КТ-зерттеулер мультиспиральды сканерлерде (Fujifilm, GE, Hitachi, Siemens, UIH) стандартты протоколдар бойынша жүргізілді. Мидың тығыздығы төмендеген аймақтарын автоматты түрде сегментациялау үшін бір-бірімен каскадты байланысқан U-Net үлгілері (әсіресе, EfficientNet B6 энкодерімен) қолданылды; бұл үлгілер үш тәуелсіз рентгенолог растап белгілеген деректерде оқытылды. Алынған нәтижелер Accuracy, Precision, Recall, F1-Score және Коэн Каппасы (Cohen’s Kappa) арқылы бағаланды. Нәтижелер. 2022 жылдан 2024 жылға дейінгі кезеңде модельдің дәлдік көрсеткіштері кезең-кезеңімен жақсарғаны байқалды. 2024 жылы Accuracy 92,3%-ға жетсе, F1-Score 96,0%, Recall 92,3%, ал Precision 100% құрады. 2023 жылы Коэн Каппасы 0,80-ге жетіп, сарапшылар бағалауымен жоғары үйлесімділікті көрсетті. Әртүрлі КТ- сканерлерде алынған мәліметтерді талдау нәтижесінде, алгоритм техникалық жағдайлар өзгерген жағдайда да жоғары қайталанғыштықты сақтайтыны (F1-Score 88,8%-дан 100%-ға дейін) белгілі болды. Талқылау. Бұл нәтижелер MNI кеңістігіне келтірілген бейнелерді қалыптандыру, терең нейрожелілердің каскадты әдістерін және үш маманның консенсуспен жасаған сегментациясын бірлесе қолдану ерте ишемиялық өзгерістерді анықтаудың дәлдігін арттыратынын дәлелдейді. Жылдар бойынша жақсарған нәтиже оқыту деректерінің көлемін көбейтуге және үлгі архитектураларын жүйелі жаңартуға байланысты. «Cerebra» жүйесі әртүрлі өндірушілердің сканерлерінде де тұрақты көрсеткіштер көрсетіп, әмбебаптығын танытты. Қорытынды. Қалыңдықтың төмендеуін автоматты түрде анықтауға арналған бұл жүйе жедел ишемиялық инсультті анықтаудағы дәлдікті едәуір жоғарылатып, шешім қабылдау уақытын қысқартуға мүмкіндік береді. Алдағы уақытта таңдаманы кеңейту және көпорталықты тексеру бұл шешімді кең ауқымды клиникалық практикада қолдануды қамтамасыз етеді.

Түйіндеме Кіріспе: Геморрагиялық инсульт жоғары өлім-жітіммен және ауыр салдарлармен сипатталады. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының деректері бойынша, инсульттер әлемде өлім себептерінің арасында екінші орында және ересектер арасында тұрақты мүгедектіктің негізгі себебі болып табылады. Мақсаты: Бұл зерттеудің мақсаты - көпсалалы клиникаға жатқызылған геморрагиялық инсультпен ауыратын науқастардың өлім ықтималдығына әсер ететін факторларды анықтау. Материалдар мен әдістер: Зерттеуде 2018 жылдың қаңтарынан 2023 жылдың желтоқсанына дейін Алматы қаласындағы №7 Қалалық клиникалық ауруханаға түскен 200 геморрагиялық инсультпен ауыратын науқастардың деректері талданды. Демографиялық мәліметтерді, клиникалық көрсеткіштерді, хирургиялық араласулар мен нәтижелерді қамтитын ретроспективті когорттық зерттеу жүргізілді. Статистикалық өңдеу үшін χ²-критерийі, Стьюденттің t-критерийі, Манн-Уитни критерийі және логистикалық регрессия қолданылды. Нәтижелер: Өлім-жітім тобының орташа жасы шығу тобына қарағанда айтарлықтай жоғары болды (69 жас vs 58 жас, p = 0.02). Артериялық гипертензияның болуы өлім ықтималдығын шамамен 2 есе арттырды (OR = 1.717, p = 0.049), ал қабылдау кезіндегі сана деңгейінің төмендігі (GCS) өлім тәуекелін едәуір арттырды (OR = 0.705, p < 0.001). Қабылдау кезіндегі неврологиялық дефицит өлім тәуекелінің 3.6 есе жоғары болуымен байланысты болды (OR = 3.595, p = 0.005). Хирургиялық араласу көлемі де өлім-жітім қаупін әрбір миллилитрге 1.5%-ға арттыратын маңызды фактор болып саналды (OR = 1.015, p = 0.003). Ауруханада болу ұзақтығы нәтижелерге айтарлықтай әсер етпеді (p = 0.221). Қорытынды: Жас мөлшері, артериялық гипертензияның болуы, қабылдау кезіндегі сана деңгейі, неврологиялық дефицит және хирургиялық араласу көлемі геморрагиялық инсультпен ауыратын науқастардың өлім ықтималдығына әсер ететін негізгі факторлар болып табылады. Бұл деректер осы науқастардың емін болжау мен басқаруды жақсарту үшін пайдаланылуы мүмкін.

Настоящая обзорная статья посвящена анализу текущих данных по респираторным проявлениям постковидного синдрома, представляющими собой одно из значимых последствий перенесенной COVID-19. В работе рассматриваются основные клинические проявления, патогенетические механизмы и подходы к лечению постковидного синдрома. На основе анализа современной литературы выделены ключевые направления для дальнейших исследований и даны рекомендации для клинической практики. Полученные данные подчеркивают важность комплексного подхода к диагностике и лечению данного состояния, что может значительно улучшить качество жизни пациентов.

Введение. В последние годы в судебно-медицинской практике участились случаи дорожно-транспортных происшествий (ДТП) с участием моторизированных средств передвижения: мотоциклов, мопедов, электросамокатов, скутеров и т.п. При этом виновниками ДТП являются как водители автотранспорта, так и водители мототранспортных средств. Последствия таких происшествий варьируются от легких телесных повреждений до летальных исходов. В случаях со смертельным исходом следственные вопросы к судебно-медицинскому эксперту включают и установление механизма травмы, и данные о транспортном средстве, о приблизительной скорости его движения. Бывают необходимость определения последовательности повреждений, непосредственной причины смерти, возможности пострадавшего после получения травмы совершать активные действия и т.д. Можно с уверенностью заметить, что каждая экспертиза так или иначе пополняет пока еще недостаточно богатую практику по методике осмотра места происшествия, осмотра мототранспорта, дорожного покрытия, самого трупа, и, наконец, экспертизы с использованием всех возможных дополнительных методов исследований. Материалы и методы. Материалы: 1) Архивные материалы танатологического отдела г. Алматы Центра Судебных экспертиз, по мотоциклетной травме за последние 2 года. 2) Собственные исследования – экспертизы, проведенные авторами. Методы исследования касательно архивных материалов – статистическая обработка по показателям: а) возраста, пола и других данных о водителе (пассажирах) мототранспорта; б) механизма травмы; в) характера и локализации повреждений; г) непосредственная причина смерти; д) использованных методик секционного исследования; е) использованных дополнительных методов исследований. Методы исследования касательно собственных судебно-медицинских экспертиз трупов: изучение материалов следствия, исследование одежды трупа, наружное и внутреннее исследование трупа, дополнительные лабораторные исследования по материалам изъятых от трупа. Результаты. Определены показатели статистики ДТП с участием мототранспорта, выявлена тенденция роста общего количества происшествий, в том числе со смертельным исходом, даны рекомендации по методике осмотра места происшествия, а также наружного и внутреннего исследования трупов. Обсуждение. Получить объективные данные о наиболее вероятных механизмах мототравм о характерной локализации повреждений у водителей и пассажиров, обозначить вопросы следствия, подлежащие разрешению при экспертизе трупов и освидетельствовании пострадавших. Выводы. Учитывая актуальность и особенности мототравм, а также их относительно малоизученность, полагаем, что исследование данной темы является востребованным и требует от судебных медиков восполнения существующего научного пробела в исследовании этого вида транспортной травмы.

Кіріспе. Телемедицина – бұл телекоммуникациялық технологияларды пайдалану арқылы қашықтықтан медициналық кеңес беру түрі. Қазақстанда телемедицина пандемия кезіндегі COVID-19 кезінде қарқынды дамыды, себебі бетпе-бет кеңес беру қиындық туғызды. Республика аумағында психиатриялық практикада телекеңес беру тәжірибесі бұрын-соңды зерттелмеген. Зерттеу мақсаты. Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігінің «Республикалық ғылыми-практикалық психикалық денсаулық орталығында» (РҒППДО) телемедициналық кеңес беру тәжірибесін алғаш рет зерттеу арқылы психиатриялық бағыттағы емдеу-диагностикалық қызметті жетілдіру. Материалдар мен әдістер. Зерттеу барысында 13 облыстан 53 телемедициналық өтініштің хаттамалары қарастырылды. Телемедициналық кеңес алған пациенттердің клиникалық және әлеуметтік-демографиялық көрсеткіштері зерттелді. Статистикалық талдау толық әдіс бойынша жүргізілді, экстенсивті және интенсивті көрсеткіштер, сондай-ақ Стюдент әдістемесі бойынша орташа мәндер есептелді. Нәтижелер. Онлайн консультациялардың саны жыл сайын өсіп отырды, және олардың басым көпшілігі бастапқы өтініштерді құрады (n=48 - 90,6%). Кеңес алған пациенттердің жасы 3-тен 74 жасқа дейін өзгеріп отырды, орташа жасы 26±3,6. Кеңес алғандардың басым бөлігі 13-тен 28 жасқа дейінгі жасөспірімдер мен жастар болды, орташа жасы 19±3,4. Қойылған диагноздардың диапазоны кең болды және невротикалықтан эндогенді деңгейге дейінгі психикалық ауытқуларды қамтыды. Сонымен қатар, ең жиі кездескен себеп – диагнозды тексеру және терапияны түзету сұрағы болды (n=39 - 73,6%). Қорытындылар. Қашықтықтан кеңес беруді дамытуға және аймақтық дәрігерлердің телемедицина технологияларына деген қызығушылығын арттыру қажеттілігі анықталды.

Введение. Скрининговые программы на рак молочной железы, шейки матки и предстательной железы играют ключевую роль в раннем выявлении онкологических заболеваний и снижении смертности. Однако эффективность этих программ во многом зависит от уровня информированности пациентов, качества медицинских услуг и организационных мер, предпринимаемых в ходе скрининга. Цель. Данное исследование направлено на выявление проблемных аспектов информирования пациентов о результатах скрининга, а также разработку стратегий для повышения участия населения и оптимизации проведения скрининга. Методы. В рамках исследования были проведены глубинные интервью с ответственными за организацию скрининга (категория A) и медицинскими работниками, выполняющими скрининг (категория B). Собранные данные были проанализированы с целью выявления ключевых проблем и предложений по улучшению программ скрининга. Были разработаны и предложены меры по улучшению информирования, обучения медицинского персонала, а также повышения координации между медицинскими учреждениями. Результаты. Анализ данных глубинных интервью выявил несколько ключевых проблем: низкий уровень доверия пациентов к результатам скрининга, недостаточная персонализация подхода к информированию, а также организационные и технические барьеры, такие как хранение данных и доступ к результатам. Для решения этих проблем были предложены меры, включая проведение информационных кампаний, регулярное обучение медицинского персонала, улучшение координации между учреждениями и введение системы персонального поощрения. Заключение. Для повышения эффективности скрининговых программ необходимо принять комплексные меры, включающие повышение кадровой стабильности, проведение информационных кампаний для населения и обучение медицинских работников. Реализация предложенных мер может значительно повысить эффективность скрининговых программ, что приведет к улучшению уровня участия населения и снижению заболеваемости и смертности от онкологических заболеваний. Для достижения этих целей необходим комплексный подход, включающий как организационные улучшения, так и повышение уровня информированности и доверия среди населения.

В настоящее время изучены различные методы для рецессии десны. В большинстве современных процедур используются аутогенные трансплантаты мягких тканей, что связано с болезненностью донорских участков. Целью исследования являлось оценить доказательства эффективности альтернативы аутогенной соединительной ткани при использовании в качестве трансплантатов для увеличения мягких тканей. Были изучены статьи, находящиеся в открытом доступе, с использованием следующих баз данных научных публикаций и специализированных поисковых систем глубиной за последние 10 лет: PubMed, Scopus, Web of Science. Критериями включения были публикации уровня доказательности А, В: мета-анализы, систематические обзоры, рандомизированные контролируемые исследования, когортные исследования, поперечные исследования. Критериями исключения были мнение экспертов в виде коротких сообщений, рекламные статьи. За последние 10 лет, с учетом исключения дубликатов было найдено 430 статьи, из которых 88 соответствовало критериям включения. Субэпителиальные соединительнотканные трансплантаты являются лучшим выбором в случаях покрытия корней. Однако хирургам-стоматологам требуются дополнительные научно обоснованные варианты для ситуаций, в которых золотой стандарт не идеален, например, в случаях с финансовыми ограничениями, в случаях, когда доступно ограниченное количество донорской ткани для множественных рецессий. Свободный десневой трансплантат позволяет сохранить первоначальный вид мягких тканей неба на месте реципиента, но может привести к плохой эстетической интеграции и текстуре, напоминающей рубцовую ткань. Аутологичный богатый тромбоцитами фибрин отличался от золотого стандарта лишь по количеству ороговевшей слизистой оболочки. Из-за вопроса об истинной важности кератинизированной слизистой оболочки для здоровья зубов и периимплантатов, отсутствие статистических различий между методами лечения по другим параметрам (глубина зондирования, уровень клинического прикрепления и рецессия десны) предполагает многообещающее будущее использования мембран АБТФ в качестве альтернативы субэпителиальным СТТ в процедурах закрытия открытых корней. В настоящее время субэпителиальные соединительнотканные трансплантаты являются золотым стандартом в случаях покрытия корней, однако аутологичный богатый тромбоцитами фибрин по многим параметрам не отличался от него и может служить альтернативным методом в случаях, ограничивающих применение соединительнотканного трансплантата, свободный десневой трансплантат.

Введение: Актуальность исследования подчеркивается необходимостью поддержки грудного вскармливания как ключевого аспекта здоровья и развития ребенка. Работа основана на рекомендациях Всемирной организации здравоохранения и Детского фонда Организации Объединенных Наций, подчеркивающих значимость грудного вскармливания в первые годы жизни. В контексте здравоохранения Казахстана недостаточно исследованы причины отказа от грудного вскармливания. Исследование направлено на выявление этих причин и разработку рекомендаций для улучшения ситуации. Цель исследования заключается в выявлении причин отказа от грудного вскармливания и препятствий для пропаганды и консультирования по грудному вскармливанию в сети ПМСП в Алматы, на базе ГП № 11, а также для разработки рекомендаций для улучшения вскармливания грудных детей Материалы и методы исследования. Исследование было проведено в несколько этапов. На первом этапе мы провели поиск в базах данных PubMed, Scopus, Google scholar, Cochrane Library, Scopus, Cyberleninka, e-library, UpToDate. В анализ взято 19 источников из 57, найденных по ключевым словам: “human milk”, “breasfeeding”, “lactation”, “pregnancy”, “breast rejection”, “newborn”, “lactostasis”. Глубина поиска – 5 лет (2018-2023 гг.). На втором этапе нами был проведен опрос матерей детей до 2 лет, прикрепленных к ГП № 11 города Алматы, по разработанной анкете, которая включала в себя 15 вопросов. Для выявления причин гипогалактии, мамам указавшим недостаток молока была предоставлена дополнительная анкета, включающая 7 вопросов открытого и закрытого типа. Результаты. Всего было опрошено 112 респондентов. Основной причиной прекращения грудного вскармливания была гипогалактия– 28,57%. Среди обследованных родильниц первичная гипогалактия была отмечена у 25%, вторичная – у 75%. Среди причин гипогалактии следует отметить: – наличие трещин, мастита, что составляет 50%, стресс - 50% случаев, позднее прикладывание новорожденных к груди матери – 25%, сахарный диабет и гестозы в единичных случаях. Заключение. Полученные результаты помогли разработать информационные материалы и стратегии для поддержки грудного вскармливания в медицинских учреждениях и среди общества в целом.

Введение: Элективная медицинская помощь является основой эффективно функционирующих систем здравоохранения. Однако пандемия COVID-19 вызвала значительное снижение приоритетов и доступности выборных процедур, что привело к увеличению нагрузки на системы здравоохранения. Цель: Оценить текущее состояние элективной медицинской помощи в Казахстане на примере пластики паховой грыжи. Методы: Проведено национальное многоцентровое проспективное когортное исследование пациентов, перенесших операцию по поводу паховой грыжи. Данные были собраны в период с 30 января по 21 мая 2023 года. Были собраны рутинные анонимные данные без изменения существующих схем клинической помощи. Основные показатели включали частоту экстренных операций, частоту резекций кишечника, время ожидания, использование сетчатых имплантов, частоту дневных операций и послеоперационные осложнения. Результаты: В исследовании приняли участие 48 пациентов из двух больниц Казахстана. Частота экстренных операций составила 8,3%, частота резекций кишечника — 2,1%. Среднее время ожидания плановой операции составило 7,5 месяцев. Сетчатые импланты использовались во всех плановых операциях. Частота дневных операций была низкой — 29,2%. Послеоперационные осложнения возникли у 16,7% пациентов и были более частыми после экстренных операций (75,0%). Заключение: Исследование показало, что элективная медицинская помощь в Казахстане сталкивается с существенными проблемами в доступности и качестве. Высокая частота экстренных операций и послеоперационных осложнений, а также длительное время ожидания плановых операций указывают на необходимость улучшения организации и проведения выборных процедур. Полученные результаты могут служить основой для разработки стратегий по улучшению элективной медицинской помощи в Казахстане.

Кіріспе. Сол жақ пневмонэктомия - өкпенің ауыр ауруларын емдеуге арналған хирургиялық араласу, ол өкпе функциясын сақтау үшін ағзаның едәуір бейімделуін талап етеді. Өкпе тінін морфометриялық зерттеуге негізделген бейімделу процестерін түсіну, бұл операциядан өткен науқастардың нәтижелері мен өмір сүру сапасын жақсарту үшін жаңа емдеу және оңалту стратегияларын әзірлеуге көмектеседі. Мақсаты. Стандартты әдістерді қолдана отырып, кроликтердің өкпе тініндегі морфометриялық өзгерістерді талдау, сондай-ақ қалған өкпе тінінде жүретін компенсаторлық және бейімделу процестерін зерттеу. Материалдар мен әдістер. Салмағы 2-ден 4 кг-ға дейінгі аралас тұқымды 30 ересек кролик екі эксперименттік серияға бөлінді. I сериясында 10 кроликке стандартты сол жақ пневмонэктомия жасалды, ал II сериясында 15 кроликке шағын қанайналым шеңберінің алдын ала артериовеноздық шунттауымен сол жақ пневмонэктомия жасалды. Салыстыру үшін 5 кроликке бақылау торакотомиясы жасалды. Альвеолалар, капиллярлар, терминалдық артериолалар мен прекапиллярларға морфометриялық талдау әртүрлі уақыт нүктелерінде: операциядан кейін 1, 3, 6, 12 сағат, сондай-ақ 1, 3, 7, 15 және 30 күн өткенде жүргізілді. Нәтижелер. Альвеолаларда, капиллярларда, терминалдық артериолалар мен прекапиллярларда елеулі морфометриялық өзгерістер анықталды. Пневмонэктомиядан кейінгі алғашқы сағаттарда альвеолалардың нақты өлшемі мен белгілі альвеолярлық алаңының айтарлықтай ұлғаюы байқалды, бұл компенсаторлық гиперинфляцияны көрсетеді. Операциядан кейінгі алғашқы 12 сағат ішінде капиллярлардың диаметрі мен көлденең қимасы айтарлықтай ұлғайып, компенсаторлық вазодилатацияны көрсетеді. Терминалдық артериолалар сыртқы радиустың, люмен радиусының және тамыр диаметрінің ұлғаюын көрсетті, бұл белсенді вазодилатацияны және перфузияның жақсаруын көрсетеді. Прекапиллярлардағы өзгерістер алғашқы сағаттар мен күндерде ең маңызды болды, 30-шы күнге қарай тұрақтанды. Қорытынды. Зерттеу көрсеткендей, кроликтерге сол жақ пневмонэктомия өкпе тініндегі айтарлықтай морфометриялық өзгерістерге әкеледі, бұл адекватты вентиляция мен перфузияны сақтау мақсатында компенсаторлық және бейімделу процестерімен байланысты. Бұл тұжырымдар өкпе тінінің бейімделу механизмдерін жақсырақ түсінуге ықпал етеді және пневмонэктомиядан өткен науқастарға арналған жаңа терапиялық және оңалту стратегияларын әзірлеуге негіз бола алады.

Кіріспе. Бронх демікпесі (БД) –балалық шақтағы ең жиі анықталған патологиялардың бірі болып табылады. Науқасты ұзақ уақыт бойы бақылау, емдеу кезінде ұстануды бағалау және оны бақылау аурудың өршу жиілігін азайтады, пациенттің өмір сүру сапасын жақсартады. Жұмыстың мақсаты: демікпемен ауратын балаларда емдеуді ұстану деңгейін бағалау. Материалдар мен әдістер. Ауруханада бронх демікпесімен (БД) ем қабылдап жатқан 518 балаға ретро және проспективті зерттеу жүргізілді (қалалық жерде тұратын науқастар – 81,3%, ауылды жерде тұратын науқастар – 18,7%). Деректер емдеу мекемесіне алғашқы жүгіну кезінде (T1) және алғашқы жүгінгеннен кейін 6 ай өткен соң (T2) жиналды. Барлық деректер сипаттамалық статистика әдістерін пайдалана отырып жинақталды. Категориялық көрсеткіштерді салыстыру үшін Хи-квадрат тесті қолданылды. Сондай-ақ 95% деңгейінде (СА 95%) тиісті сенімділік интервалдар есептелді. Нәтижелер. Ауылдық жерде тұратын демікпемен ауыратын балалармен салыстырғанда (17,5%), қалада тұратын балалардың отбасыларында (90,5%) материалдық жағдай салыстырмалы түрде жақсы болды. Білімділік бойынша қала балаларының ата-аналарының 95,5 % жоғары білімді болса, ауылдық жерде бұл көрсеткіш 12,4 % құрады. Қалалық балаларды ауруханадан шығару кезінде емді ұстану көрсеткіші 40,1 құрады. Бұл ауылдық жерлердегі бронх демікпесі бар балалардың ұстану нәтижелерінен жоғары болды – 38,9. 6 айдан кейін ауылдық жердегі балалардың терапияға бейімділік деңгейі қалада тұратын балалардың ұстануымен салыстырғанда 33,3-ке дейін төмендеді, қалалық жердегі науқастарды – 38,1. Қорытынды және талдау. Демікпемен ауыратын балалардың, әсіресе ауылдық жерлерде тұратын балалардың емдеу нұсқауларын ұстану төмен. Балалардың емдеу нұсқауларын ұстануы бойынша бұл нәтижелері әлеуметтік-экономикалық және тұрғын үй жағдайларының, өмір сүру сапасының салыстырмалы түрде төмен деңгейімен байланысты. Көбінесе балалар ауруханаға алғашқы түскен кезде орташа және ауыр жағдайда жатқызылды, бұл диагноздың кеш қойылуымен және ем нұсқауларын ұстанудың төмендігімен түсіндіріледі. Демікпесі бар балаларда емдеу нұсқауларын ұстануды арттыру үшін, ИГКС уақытылы қабылдауы үшін, науқастарға автоматты түрде еске салу функциясы бар мобильді қосымшаларды қолдану арқылы жүзеге асырылуы керек.

Түйіндеме. Қазіргі өмір жағдайындағы балалардың психикалық денсаулығының жағдайы психиатрларды ғана емес, сонымен қатар басқа профильдегі мамандарды да алаңдататын маңызды мәселелердің бірі болып табылады. Баланың дамуы мен психикалық жағдайына көптеген факторлар әсер етеді, олардың бірі-ата-анасының және ол үшін басқа да маңызды адамдардың психикалық жағдайы, сондай-ақ отбасындағы қарым-қатынас және олардың өмір салты мен отбасындағы жұмысының әсері. Отбасылық қатынастар мен ата-аналардың жұмысы мен балалардың психикалық денсаулығы арасындағы байланысты анықтауға арналған зерттеулерге жүйелі шолу осы факторлар арасындағы тікелей байланыстардың болуын көрсетті. Нәтижеге қол жеткізу үшін баланың сыртқы және ішкі мінез-құлқы бағаланды. Алынған деректерді талдау ата-аналардың еңбек қызметі, отбасындағы атмосфера және балалардың психикалық денсаулығы арасындағы тікелей байланыс туралы айтуға мүмкіндік береді, бірақ нақты тұжырымдарды қалыптастыру үшін фактілердің статикалық маңыздылығы жеткіліксіз. Алайда, ата-аналардың қызметі отбасындағы балалардың жағдайына тікелей әсер етеді деп айтуға болады. Мұндай зерттеулер отбасына, атап айтқанда ата-аналардың жұмысына әсер ету арқылы балалардың психикалық денсаулығын жақсартуға бағытталған ықтимал ісшаралар бойынша ұсыныстар жасауға көмектеседі.

. Введение: Повторная беременность (ПБ) характеризуется высоким риском возврата перипартальной кардиомиопатии или ухудшения течения заболевания. Однако у некоторых больных повторная беременность протекает благоприятно. Предикция факторов риска ухудшения течения является важным для клинического применения у этих больных. Цель: Изучить влияние повторной беременности на течение и прогноз жизни больных с перипартальной кардиомиопатией Материалы и методы: Представлены данные 11 пациентов ПКМП. Для наглядной оценки пациенты были разделены на 2 группы в зависимости от исходной ФВЛЖ. Были оценены прогноз жизни, ухудшение течение сердечной недостаточности или выздоровление. Результаты: В группе с низкой ФВЛЖ отмечено большее количество неблагоприятных событий: 1 летальный исход (ФВ менее 30%), в 4х случаях (ФВ менее 50%) наблюдалось прогрессивное ухудшение сердечной недостаточности и снижение ФВЛЖ ниже 30% с потерей плода. Клинические симптомы и признаки ХСН характерные II-III классу по NYHA сохранялись у троих женщин, роды прошли успешно. Женщины с ФВ более 50% находились в стабильном состоянии всю беременность, ФВ ЛЖ не снижалась ниже 50%. Выводы: ФВЛЖ является одним из основных предикторов неблагоприятного течения беременности и течения перипартальной кардиомиопатии.

. К основным перинатальным сосудистым осложнениям, наиболее часто встречающимися в практике акушер-гинекологов, относятся венозные тромбоэмболические осложнения и послеродовые кровотечения. Цель исследования - обзор данных о хирургической профилактике и лечении данных патологий. Проведен поиск данных в таких базах как Pubmed, Medline, Cyberlinka, клинических протоколах лечения. Глубина поиска – 13 лет. Критерии включения – мета-анализы, литературные обзоры, контролируемые и оригинальные исследования, систематические обзоры, клинические протокола лечения. В работу включены 50 источников. После проведенного литературного обзора, были описаны методы диагностики венозных тромбоэмболических осложнений, методы их хирургической профилактики, а также описаны этапы хирургической остановки послеродового кровотечения. Главную роль в обнаружении тромбозов вен нижних конечностей играет дуплексное сканирование вен, а диагностика тромбоэмболии легочных артерий, в свою очередь, имеет свою иерархию. Что касается хирургической профилактики ТЭЛА, то с этой целью используются различные виды оперативных вмешательств, имеющие свои особенности. В остановке послеродового кровотечения имеется иерархия в применении хирургических методов деваскуляризации матки. При угрозе возникновения ТЭЛА используются ряд хирургических методов профилактики, выбор которых зависит от наличия определённых показаний. При остановке послеродового кровотечения необходимо учитывать своевременность и последовательность использования перечисленных методов.

Түйіндеме Кіріспе: Митоз жас әсерінен болатын, әртүрлі ұлпаларда жүретін және әртүрлі медиаторлармен реттелетін маңызды процесс. Цитокиндер мен гормондар сияқты заттар қазіргі уақытта қатерлі ісік және трансплантаттың иесіне қарсы ауруы сияқты жағдайларды емдеуде қолданылады. Мақсаты: Бұл зерттеу қалыпты физиологиялық жағдайларда лимфа сұйықтығының, әсіресе кеуде түтік лимфасының (TDL) құрамындағы жасқа байланысты митоздар, цитокиндер және гормондар туралы бар әдебиеттерді сыни тұрғыдан бағалауға бағытталған. Жиналған түсініктер жаңа дәрі-дәрмектің дизайны мен дамуы үшін пайдаланылады. Материалдар мен әдістер: Соңғы қырық жылдағы жарияланымдарға назар аудара отырып, PubMed/Medline, WorldCat, Google Scholar және Index Copernicus сияқты дерекқорлар арқылы кең шолу жүргізілді. Нәтижелер: Үш зерттеу қалыпты TDL шегінде жасына байланысты митоздардағы нақты морфологиялық атрибуттарды және сандық ығысуларды атап көрсетті. Басқа зерттеу сау адамдарда және тироксинмен емделгендерде TDL лимфоциттерінің сандық және морфологиялық қасиеттерін егжей-тегжейлі сипаттады. Қосымша зерттеулер ангиотензиндердің, инсулиннің және стероидты гормондардың физиологиялық рөлдерін зерттеді. Соңғы зерттеулер пролиферация және митоз медиаторларына көбірек назар аудара бастады, интерлейкиндер олардың антигенді ынталандыратын қасиеттері мен басқа әсерлері үшін зерттеледі. Атап айтқанда, иммундық жүйенің, әсіресе митоздың жасына байланысты өзгерістері анықталды. Дәрілік заттарды жобалаудағы елеулі жетістіктерге қарамастан, көбінесе тым жеңілдетілген тәсілдерге байланысты белгілі бір қиындықтар сақталады. Қорытынды: Дәлелдемелер иммундық жүйе қалыпты жағдайда да, сыртқы факторлардың әсерінен де жасқа байланысты өзгерістерге ұшырайтынын көрсетеді. Дегенмен, жетілмеген (неонаталдық) және жетілген (ересек) организмдер арасындағы TDL митоз медиаторларындағы ерекше айырмашылықтар әлі де зерттелмеген. Дәрілік заттардың жаңа құрамдас бөліктерін әзірлеуге аса қажеттілік бар. Дені сау жаңа туған нәрестелер мен ересектер арасындағы TDL митоз медиаторларының байқалған өзгерістері қатерлі ісікке, трансплантатқа қарсы ауруға және басқа да жағдайларға инновациялық емдеу әдістерін жасаудың перспективалы жолын ұсынады.

Введение: Послеоперационные спайки являются значимой клинической проблемой, вызывая осложнения, такие как кишечная непроходимость и хронические боли. Цель: Оценка эффективности и безопасности различных барьерных средств, применяемых для профилактики послеоперационных спаек. Материалы и методы: Для проведения систематического обзора и мета-анализа были использованы три основных источника данных: PubMed, Scopus и Google Scholar. Поиск литературы был проведен с использованием комплексных поисковых стратегий, разработанных для выявления релевантных исследований, касающихся профилактики послеоперационных спаек с использованием различных барьерных средств. Отобранные исследования соответствовали критериям включения: рандомизированные контролируемые испытания, использующие барьерные средства для профилактики послеоперационных спаек в абдоминальных хирургических вмешательствах. Результаты: В анализ были включены 7 исследований. Использованные барьерные средства включали гидрогель, гиалуроновую кислоту/карбоксиметилцеллюлозу, аланилглутамин и другие. Результаты показали, что применение барьерных средств значительно снижает частоту и тяжесть послеоперационных спаек по сравнению с контрольной группой. Также было отмечено снижение частоты осложнений, связанных со спайками, таких как кишечная непроходимость и хронические боли. Заключение: Применение барьерных средств является эффективным и безопасным методом профилактики послеоперационных спаек. Дальнейшие исследования должны быть направлены на определение оптимальных барьерных средств и методик их применения.

Введение: В настоящее время, Казахстан по официальной статистике, при сравнении с другими государствами мира имеет более высокий уровень суицида. В связи с этим, возникает необходимость выявления маркеров суицидального поведения для выработки эффективных программ по профилактике самоубийств. Определенные биологические характеристики также могли бы помочь специалистам проводить дифференциальную диагностику истинной суицидальной настроенности с демонстративно-шантажным поведением. Цель: Тезиограмма дает возможность визуально рассмотреть и изучить изменения состава крови. Ранее тезиографическое исследование крови не проводилась на пациентах данного контингента. Материалы и методы: Объектами исследования являются: контрольная группа, состоящая из здоровых людей в количестве 10 человек, а также экспериментальная группа, которая составляла 30 человек, после совершения ими суицидальных попыток. Использовался метод клиновидной дегидратации В.Н. Шабалина и С.Н. Шатохиной. Клинические методы, применявшиеся в данном исследовании, включают в себя психиатрическое интервью с оценкой психического статуса пациента и суицидального риска. Результаты: Изучая тезиографические картины плазмы крови, выделили 3 группы, соответствующие трем морфотипам и имеющих характерологические клинические признаки. Таким образом, отмечается тенденция к отсутствию липидного кольца у большинства образцов, сочетающееся с образованием липидно – белковых структур, что свидетельствует об изменениях обмена в этих группах. Мы предполагаем некоторое соотношение между морфотипом тезиограммы и клинической характеристикой пациентов после совершения суицидальных попыток. Так, например, пациенты, тезиографическая картина которых соответствовала третьему морфотипу имеют более высокий суицидальный риск, когда как пациенты первого морфотипа более низкий.