Кіріспе. Премиум интраокулярлы линзалар (ИОЛ) катаракта хирургиясы кезінде пресбиопияны түзетуге мүмкіндік береді. Мультифокальды ИОЛ бірнеше дискретті фокустар жасайды, ал ұзартылған фокус тереңдігі (EDOF) линзалары аберрацияларды модификациялау арқылы үздіксіз көру диапазонын қамтамасыз етеді. Тиімділік, қауіпсіздік және фотофеномендер (гало, жарқыл) бойынша клиникалық таңдауды бағыттау үшін тікелей салыстыру қажет. Мақсаты. Егде жас катарактасында мультифокалды және EDOF ИОЛ-дың көру функцияларын, көру сапасы мен қауіпсіздігін жүйелі түрде салыстыру. Материалдар мен әдістер. PubMed/MEDLINE және Google Scholar дерекқорларында жүйелі іздеу жүргізілді (қаңтар 2020 – сәуір 2025). Қосу критерийлері: жасқа байланысты катарактасы бар ересек науқастар, екі жақты факоэмульсификация мен премиалды ИОЛ имплантациясынан өткен; басқа ИОЛ түрімен тікелей салыстыру болуы және сандық операциядан кейінгі нәтижелер болуы тиіс. Тікелей салыстырмалы деректері жоқ немесе бір жақты имплантация жасалған зерттеулер алынып тасталды. Жадад шкаласы (РКЗ) және Ньюкасл-Оттава шкаласы (бақылау зерттеулері) бойынша методологиялық сапа бағаланды. Он төрт бастапқы салыстырмалы зерттеу қосу критерийлеріне сәйкес келді. Салыстырмалы нәтижелерге кездейсоқ эффекттер моделін қолдана отырып мета-талдау жүргізілді; қалғандары нарративті түрде жинақталды. Нәтижелер. EDOF және гибридті мультифокальды-EDOF ИОЛ аралық көру өткірлігі мен кең функционалдық диапазонда артықшылықтар көрсетті. Трифокальды ИОЛ жақыннан көру және көзілдіріксіздік бойынша үздік болды. Алыстан көру өткірлігі барлық типтерде салыстырмалы болды. Фотофеномендердің жиілігі дизайнға байланысты өзгерді, бірақ анықтамалар біркелкі емес еді. Қорытынды. Премиум ИОЛ-дың әрбір түрі тиімділіктің бірегей профиліне ие. Мультифокальды және EDOF линзалар арасындағы таңдау пациенттің көру қажеттіліктерін жеке талдауға негізделуі тиіс: жақыннан көру басымдығы трифокальды ИОЛ-ға қолайлы, ал аралық көру мен мезопиялық жағдайдағы көру сапасына баса назар аудару EDOF ИОЛ-ға қолайлы.

Кіріспе. Дәрілік жабынды баллондар (ДЖБ) антипролиферативті препаратты бір реттік баллон инфляциясы кезінде тамыр қабырғасына жеткізіп, тұрақты имплантат қалдырмайды. Қазақстан мен Орталық Азиядан алынған нақты клиникалық тәжірибе деректері шектеулі. Мақсаты. Қазақстандағы бір интервенциялық кардиология орталығында de novo коронарлық зақымданулары мен стент ішіндегі рестенозы бар науқастарда ДЖБ ангиопластикасының процедуралық қауіпсіздігі мен орташа мерзімдегі клиникалық нәтижелерін бағалау. Материалдар мен әдістер. Ретроспективті бір орталықты бақылау зерттеуіне 2024 жылдың тамызынан 2025 жылдың мамырына дейін (деректер қимасы 2026 жылғы 31 мамыр) MagicTouch™ сиролимус жабынды баллонымен (Concept Medical) емделген 102 науқас қатарынан енгізілді. Топқа de novo зақымданулары, стент ішіндегі рестенозы, ұсақ тамырлар ауруы (<2,5 мм), дистальдық және бифуркациялық зақымданулар, сондай-ақ гибридті процедуралар кірді. Клиникалық нәтижелер 3, 6 және 12 айда бағаланды. Бірінші реттік соңғы нүкте – үлкен жағымсыз жүрек-қантамыр оқиғалары (ҮЖЖҚО): жүректен болған өлім, өлімге әкелмеген миокард инфаркті және клиникалық негізделген нысаналы зақымдануды реваскуляризация. Нәтижелер. Орташа жасы 63,2 ± 9,4 жыл; 66,7% ер адамдар; 37,3%-да қант диабеті, 21,6%-да созылмалы бүйрек ауруы болды. Bail-out стент 17,6%-да қажет болды. Процедуралық сәттілік 97,1%-да тіркелді. 12 айда ҮЖЖҚО толық бақылаудан өткен 92 науқастың 5-інде (5,4%) тіркелді; барлық оқиғалар клиникалық негізделген нысаналы зақымдануды реваскуляризация болды (92-нің 5-і; 5,4%); өлімге әкелмеген миокард инфаркті (92-нің 0-і) және жүректен болған өлім (92-нің 0-і) тіркелмеді. Стенокардияның болмауы (ККҚ 0-класы) 92-нің 66-сында (71,7%), ККҚ 0–II класы 92-нің 85-інде (92,4%) тіркелді. Тамыр тромбозы тіркелмеді. Қорытынды. Осы бақылау когортасында ДЖБ ангиопластикасы жоғары процедуралық сәттілікпен, стенокардия симптомдарының прогрессивті жақсаруымен және тамыр тромбозының болмауымен байланысты болды. Бір топты зерттеу ретінде ол дәрілік жабынды стенттермен салыстырғанда қауіпсіздік пен тиімділікті дәлелдей алмайды; ангиографиялық соңғы нүктелері бар проспективті көп орталықты зерттеулер қажет.

Кіріспе. Жасанды интеллект (ЖИ) қолданылатын тамақтану диетаны болжамды дербестендіруді, өмір салтын басқарудың цифрлық бағдарламаларын және генерацияланған тамақтану ұсынымдарын қамтиды. Мақсаты. Кардиометаболикалық тәуекелі бар ересектерде ЖИ қолданылатын дербестендірілген тамақтанудың клиникалық нәтижелерін, сондай-ақ генерацияланған ұсынымдардың дәлдігі мен қауіпсіздігін бағалау. Материалдар мен әдістер. Бес библиографиялық дерекқор мен екі клиникалық зерттеулер тізілімінде олардың құрылған кезінен 2026 жылғы тамызға дейін іздеу жүргізіліп, Semantic Scholar, medRxiv және таңдалған веб-дереккөздерде қосымша іздеу орындалды. Жарамды араласуларда ЖИ, машиналық оқыту, үлкен тілдік модель немесе диалогтық агент жеке диета, мәзір немесе тағам ұсынымдарын қалыптастырды. Клиникалық нәтижелер мен генерацияланған ұсынымдардың дәлдігі бөлек синтезделді. Жүйелі қателік тәуекелі RoB 2, ROBINS-I және QUADAS-2 негізінде бейімделген құралмен бағаланды; дәлелдемелердің сенімділігі GRADE арқылы анықталды. Нәтижелер. Соңғы жұмыс дәлелдемелер жинағына 62 зерттеу (64 жарияланым) кірді: 26-сы клиникалық, 36-сы дәлдік доменінде. Машиналық оқытуға негізделген диета алты айдан кейін жерорта теңізі диетасымен салыстырғанда HbA1c деңгейін 0,08 пайыздық тармаққа көбірек төмендетті (95% СИ −0,14-тен −0,02-ге дейін), ал басқа зерттеуде дербестендірілген диета майы аз диетамен салыстырғанда алты айлық салмақ жоғалтуды жақсартпады (бастапқы салмақтан айырмашылық +1,05 пайыздық тармақ; 95% СИ −0,40-тан 2,50-ге дейін). Дербестендірілген LLM промптингі қолмен жасалған ChatGPT промптингіне қарағанда салмақ жоғалтуды жақсартты, ал натрийді азайтуға арналған ЖИ бағдарламасы тұз тұтыну мен артериялық қысымды жақсартпады. 368 қатысушысы бар зерттеу ЖИ басқаратын және адам-жаттықтырушы жүргізетін диабеттің алдын алу бағдарламаларын салыстырғанда алдын ала белгіленген кем түспеушілік критерийіне жетті. Генерацияланған ұсынымдар сарапшылардан оң баға алғанымен, нутриенттер мен нұсқаулықтарға сәйкессіздіктер анықталды, күрделі профильдер қиынырақ болды. Қорытынды. Кейбір араласулар жекелеген нәтижелерді жақсартты, бірақ ЖИ қолданылатын тамақтанудың жалпы пайдасы дәлелденбеді. Бағдарламалық әсерлер ЖИ компонентінің жеке үлесін ажыратпайды, ал оң мазмұндық бағалар нутритивтік жеткіліктілік пен пациент қауіпсіздігін дәлелдемейді.

Кіріспе. Жүректің ишемиялық ауруы (ЖИА) егде жастағыларда өлім-жітім мен мүгедектіктің негізгі себебі. Клиникалық сипаттамалардан бөлек, денсаулық сақтау жүйесі факторларын өздігінен бағалау өмір сүру сапасымен байланысты болуы мүмкін, алайда Қазақстан бойынша деректер шектеулі. Мақсаты. Алматы қаласы мен Алматы облысындағы егде жастағы ЖИА пациенттерінде денсаулық сақтау жүйесі факторларын өздігінен бағалау мен өмір сүру сапасының байланысын бағалау. Материалдар мен әдістер. Көлденең-кесінділік пилоттық зерттеуге төрт медициналық мекемеден ЖИА расталған диагнозымен 75 егде пациент енгізілді. Деректер сауалнамалар мен медициналық карталардан жиналды. Денсаулық сақтау жүйесі факторлары және өмір сүру сапасы 5-балдық Лайкерт шкаласымен өздігінен, стенокардияның функционалдық класы – CCS (Канада жүрек-қантамыр қоғамы) бойынша анықталды. Спирмен корреляциялық талдауы, көптік сызықтық регрессия (жынысы, жасы, CCS класына түзетілмеген және түзетілген) қолданылды; маңыздылығы – p < 0,05 (SPSS 26.0). Нәтижелер. Орташа жасы 66,6, 53,3%-ы – әйелдер, 54,7%-ы CCS III класында болды. Дене салмағының индексі – 30,1 ± 5,4 кг/м², жалпы холестерин – 5,86 ± 1,48 ммоль/л. Пациенттер өздігінен бағалаған денсаулық сақтау жүйесі факторлары арасында скринингке қатысу (64,0%) мен медициналық көмектің қолжетімділігі (61,3%) жиі «жоғары» бағаланды. Дәрі-дәрмектің қолжетімділігін өздігінен бағалау жиі «төмен» (40,0%) болды. Өмір сүру сапасы денсаулық сақтау жүйесі факторларын өздігінен бағалаумен корреляцияланды, соның ішінде скринингке қатысу (ρ=0,496; p < 0,001), жүрек-қантамыр қауіп факторлары туралы хабардарлық (ρ=0,464; p < 0,001), емге адалдық (ρ=0,355; p = 0,002), медициналық көмектің қолжетімділігі (ρ=0,338; p = 0,003). Бірақ қауіп факторлары туралы хабардарлықты өздігінен бағалау тәуелсіз байланыс танытқан жалғыз фактор болды (B = 1,655; p = 0,012), түзетуден кейін де маңыздылығын сақтады (B = 1,395; p = 0,035). Қорытынды. Егде жастағы ЖИА пациенттерінде өмір сүру сапасы денсаулық сақтау жүйесі факторларын өздігінен бағалаумен байланысты болды. Қауіп факторлары туралы хабардарлықты өздігінен бағалау түзетуден кейін маңыздылығын сақтай отырып, тәуелсіз байланыс танытқан жалғыз фактор болды. Нәтижелердің пациенттерді оқыту үшін маңызын зерттейтін проспективті зерттеулер қажет.

Кіріспе. Жүректің ишемиялық ауруының екіншілік алдын алу тек дәлелденген фармакологиялық және фармакологиялық емес араласуларды қолдануды ғана емес, сонымен қатар оларды күнделікті медициналық тәжірибеде тиімді енгізуді де талап етеді. Әртүрлі денсаулық сақтау жүйелері пациенттерді бақылауды, қауіпті факторларды оңтайландыруды, дәрі-дәрмектерді басқаруды, оңалтуды және күтім деңгейлері арасындағы үйлестіруді біріктіретін әртүрлі күтім модельдерін қолданады. Мақсаты. Жүректің ишемиялық ауруының екіншілік алдын алуды ұйымдастырудың қазіргі модельдерін жүйелеу, олардың негізгі ұйымдастырушылық компоненттерін анықтау және оларды қолдану нәтижелерін қорытындылау. Материалдар мен әдістер. PubMed, Scopus және Web of Science дерекқорларында анықталған жарияланымдарға жүйелі шолу жүргізілді. Ұйымдасқан қадағалау және күтімді үйлестіру арқылы қайталама профилактиканың іс жүзінде іске асырылған үлгілерін сипаттайтын белгіленген коронарлық артерия ауруы бар науқастарды зерттеу қамтылды. Нәтижелер. Шолу 42 бірегей күтім моделін айқындайтын 51 мақаланы қамтыды. Алты негізгі модель үлгісі анықталды: медбике басқаратын немесе медбике үйлестіретін модельдер (11; 26,2%), телемедицина және гибридті модельдер (11; 26,2%), кардиология мен бастапқы медициналық-санитарлық көмек арасындағы бірлескен басқару (7; 16,7%), кешенді жүрек оңалту (6; 14,3%), интеграцияланған/көп салалы модельдер (4; 9,5%) және миокард инфарктісінен кейінгі үйлестірілген жолдар (3; 7,1%). Ұйымдастырушылық архитектурадағы айырмашылықтарға қарамастан, модельдерде күтімді үйлестіру, күнделікті бақылау, дәрі-дәрмектерді басқару, қауіп факторларын бақылау, өмір салтын өзгертуді қолдау және жолдама механизмдері сияқты бірқатар қайталанатын компоненттер болды. Тәуекел факторларын бақылаудағы, емдеуді ұстанудағы және өмір салтын өлшеудегі жақсартулар ең тұрақты түрде хабарланды. Өлім-жітім, жүрек-қан тамырлары оқиғалары және ауруханаға жатқызу нәтижелері онша тұрақты болмады. Қорытынды. Әртүрлі денсаулық сақтау жүйелерінде басым болатын жүректің ишемиялық ауруының екіншілік алдын алудың бірыңғай ұйымдастырушылық моделі анықталған жоқ. Құрылымы мен жеткізу әдістеріндегі айырмашылықтарға қарамастан, модельдер ұқсас ұйымдастырушылық компоненттерді қамтыды: күтімді үйлестіру және оның үздіксіздігі, тәуекел факторларын оңтайландыру, дәрі-дәрмектерді басқару және өмір салтын өзгертуді қолдау. Анықталған компоненттерді нақты денсаулық сақтау жүйесінің нақты қажеттіліктеріне бейімделген екіншілік алдын алу моделін әзірлеу үшін пайдалануға болады.

Кіріспе. Уролитиаз уақтылы емдеуді қажет ететін инфекцияланған обструкциямен асқынуы мүмкін. Бұл асқынудың және ұзақ госпитализацияның факторлары жеткілікті зерттелмеген. Мақсаты. Уролитиазы бар пациенттерде жоғарғы несеп жолдарының инфекцияланған обструкциясымен және ұзартылған госпитализациямен байланысты клиникалық, зертханалық және радиологиялық факторларды анықтау. Материалдар мен әдістер. 2025 жылы Алматы қаласының Орталық қалалық клиникалық ауруханасының урология бөліміне госпитализацияланған уролитиазы бар пациенттерге бір орталықты ретроспективті обсервациялық зерттеу жүргізілді. Талдау медициналық құжаттама мен аурухананың медициналық ақпараттық жүйесіндегі деректер негізінде орындалды. Зерттеуге госпитализацияның 471 жағдайы енгізілді. Негізгі нәтижелер инфекцияланған обструкция және стационарда 4 төсек-күннен артық болу ретінде анықталған ұзартылған госпитализация болды. Ассоциацияларды бағалау үшін бинарлық логистикалық регрессия қолданылды. Нәтижелер. Пациенттердің медианалық жасы 46 жасты (36-61) құрады, ер адамдар зерттеу іріктемесінің 57,7%-ын құрады. Ең жиі кездескен диагноз несепағар тасы болды - 66,9%. Инфекцияланған обструкция 40 пациентте (8,5%), ал ұзартылған госпитализация 225 пациентте (47,8%) анықталды. Инфекцияланған обструкциясы бар пациенттерде тас көлемінің үлкен болуы, дене температурасының ≥38 °C жоғарылау жиілігінің, пиурияның және қандағы лейкоциттер деңгейінің жоғары болуы байқалды. Көп факторлы модельде инфекцияланған обструкциямен тәуелсіз байланысты факторлар дене температурасының ≥38 °C болуы (МҚ 16,26; 95% СА 7,35-35,98; p<0,001), қандағы лейкоциттер деңгейі (әрбір 1×10⁹/л жоғарылауға МҚ 1,15; 95% СА 1,07-1,24; p<0,001) және тас көлемі (әрбір 1 мм ұлғаюға МҚ 1,09; 95% СА 1,00-1,18; p=0,040) болды. Ұзартылған госпитализациямен статистикалық мәнді байланысты фактор ер жынысы болды (МҚ 1,48; 95% СА 1,01-2,18; p=0,045). Қорытынды. Уролитиазбен госпитализацияланған пациенттерде инфекцияланған обструкция айқын клиникалық-зертханалық бейінмен сипатталады және қызбамен, лейкоцитозбен және тас көлемінің үлкен болуымен байланысты. Бұл көрсеткіштер асқынған ағым қаупі бар пациенттерді ерте анықтау және уақтылы урологиялық бағалау қажеттілігін белгілеу үшін пайдаланылуы мүмкін.